| Auteur(s) | Oosterling, H. |
| Datum uitgifte | feb 2010 |
Deze column is een weergave van een lezing die Henk Oosterling gaf tijdens een symposium over tien jaar stedelijke vernieuwing, georganiseerd door woningcorporatie Far West uit Amsterdam. Lees de bijdragen van andere sprekers op de website van Far West.
Er is mij gevraagd een column uit te spreken in het kader van de festiviteiten rond het tweede lustrum van Far Wests stedelijkevernieuwingstraject. Dat doe ik graag. Een column verschaft je enige vrijheid. Je kunt voorbij nota’s en beleidsplannen de verbeelding aanspreken. De visuele component van de powerpoint achter mij weeft daar zijn eigen verhaal doorheen. De beelden spreken voor zich. Tussen beelden en woorden ontvouwt zich wellicht een urbane verbeelding die gevoed wordt door een grootstedelijke interesse. Voor het ontwikkelingsmodel Rotterdam Vakmanstad/Skillcity dat ik sinds 2006 in sociaaleconomisch en sociaal-cultureel gemankeerde wijken in Rotterdam-Zuid (Pact op Zuid) uitrol, is interesse het kernbegrip.
Far Wests aanpak laat zich wellicht vertalen in een simpele vraag: hoe bouw je een straat? Dat is een rare vraag. Je bouwt geen straat, je bouwt huizen of een wijk, maar geen straat. Die ontstaat. Het zijn de goed doordachte uitsparingen tussen de huizen die overlopen in steeds grotere uitsparingen: pleinen, lanen, boulevards, uitvalswegen. Het grid van deze tussenruimten vormt de openbare ruimte van een buurt, een wijk, een stadsdeel en een stad,vol mobiliteit en al dan niet geplande ontmoetingen. Ooit werd de straat door onbesproken gedrag gereguleerd, maar sinds de overheid privatiseert en dereguleert en de openbare ruimte virtueel opgeblazen is tot globale proporties, is er iets gebeurt met ons publieke besef.
Nu iedereen met zijn I-phone of mobiel op ieder moment vanaf ieder willekeurig punt een ander op de wereld kan bereiken - vanuit zijn slaapkamer of vanaf het werk, lopend, fietsend of vanuit de auto of de bus - zijn we eigenlijk allemaal van de straat, ook al heet deze nu dan information highway. Kinderen rennen niet meer over straat, maar surfen thuis over de information highway. Private genoegens zijn publiekelijk traceerbaar op de servers van de providers: de exacte aard en duur van uw digitale slaapkamergenot is tot in de miniemste details te traceren. In de globale straat is alles met alles verbonden. Het is een immens weefsel van netwerken waar je ons dagelijks doorheen bewegen. Niets is er privé: het private en het publieke schuiven naadloos in elkaar. Daarom is de openbare ruimte allang geen restproduct meer. Evenals het trappenhuis in een portiekwoning is het meer dan ooit een collectieve ruimte waarin privé en openbaar relationeel met elkaar verbonden zijn. Onze interesse komt minstens voort uit medegedeelde belangen.
Tegen deze achtergrond is het beeld van de samenleving als gebouw gedateerd. Dat beeld suggereert te veel monoliete rigiditeit, druk van bovenaf, teveel hiërarchie, kamertjes en kokertjes. Laten we een ander beeld kiezen. Laten we de samenleving zien als een groot tapijt, waaraan vele handen werken. De samenleving als textuur, als weefsel, als een verzameling van kapitaalkrachtige netwerken – sociaal, cultureel, intellectueel en mentaal kapitaal - waarin dynamische trajecten als draden met elkaar verknoopt worden. Op die knooppunten verschijnen gebouwen en individuen. Maar meer dan deze fixaties draait het in zo’n samenleving om verbindingen, relaties en tussenruimten.
Als je de stad zo bekijkt, wat heet dan stedelijke vernieuwing, dames en heren? Waar je begint is geen probleem. Altijd middenin. Het maakt niet wat je aanpakt en waar je begint, je zult altijd moeten opschalen en terugploegen: de interventies op een school zullen een schaal hoger voor de buurt moeten renderen, interventies in het stadscentrum moeten ook thuis beklijven. Zo wordt samenlevingsopbouw niet alleen duurzaam - om maar eens een term te op te werpen – maar ook integraal. It takes a village to raise a child, zoveel is duidelijk. Het omgekeerde is ook waar: building a village takes the raising of a child.
Een comfortabele en veilige leefomgeving met voldoende mobiliteit bouwen, zoals Far West voorstaat, vergt het basisinzicht dat bouwen meer is dan het stapelen van stenen en het uitsparen van doorgangsruimtes. Bouw je een huis of een straat dan construeer je tegelijkertijd sociale interacties en collectief zelfbewustzijn bij de gebruikers ervan. Pas dan schuiven in het beleidsconcept ‘integrale gebiedsontwikkeling’ de fysieke, economische, sociale en culturele dimensies in elkaar. Een integrale aanpak maakt integratie overbodig: vroegtijdige, geïnteresseerde communicatie en daadwerkelijke participatie tussen en op verschillende schalen volstaat. Zo’n integrale aanpak hecht zich aan de fijnmazigheid van ons dagelijkse leven (integratie) door een appèl te doen aan betrokkenheid en verantwoordelijkheid (integriteit) van groepen. Integraliteit, integratie en integriteit, ze spiegelen zich in elkaar.
Wat zijn de bouwstenen voor deze samenlevingsopbouw? We zijn geneigd om het individu als laatste bouwsteen van de samenleving te zien. Rotterdam Vakmanstad/Skillcity breekt met deze weliswaar sympathieke, maar door de hyperconsumptie achterhaalde gedachte.
De bouwstenen van onze globale samenleving zijn relaties. Dat klinkt een beetje damesbladachtig, misschien zelfs wat paparazziësk, maar dat de roddelbladen gretig aftrek vinden geeft toch te denken: onwillekeurig begrijpt ook de verslinder van andermans ellende dat de wereld om relaties draait.
Als je zo naar de wereld kijkt, zie je plots andere verbanden. Neem de WMO, de wet maatschappelijke ondersteuning. Veel ouderen die vanuit de WMO bediend worden, zijn eenzaam. Eenzaamheid duidt op een relationeel tekort. Dit wordt vaak vertaald in mobiliteitstermen: slecht ter been. De oplossing is dan snel gevonden: een rollator of vervoer op maat. Maar als je geen relaties hebt lost een rollator weinig op. De uitrol van de WMO in Rotterdam waar ik als adviseur aan verbonden ben, draagt dan ook als moto: van rollator naar relatie. Het antwoord op de vraag ‘Wel zijn of niet zijn?’ hangt af van de mate van interesse die aan beide kanten van de tafel wordt ontwikkeld.
In een bottom up aanpak kan de onderste steen nog bovenkomen. Maar de weefarbeid die dit vernetwerken vergt, vereist een andere metafoor: die van schering en inslag. De schering zijn de draden waarmee het weefsel wordt opgezet: de fysiek/economische aspecten van een integrale aanpak. De inslag die tussen de schering door wordt geweven vormt uiteindelijk het levenspatroon van mensen die zich daardoor hen bewegen. Het weefsel moet echter zo elastisch mogelijk zijn. De vernetwerking dient namelijk soms als vangnet voor al diegenen die door de gaten naar beneden vallen. Voor anderen kan het een trampoline zijn de sprong naar een hoger liggende schaal garandeert. Het basisidee is simpel: neem mensen serieus in wat ze willen en kunnen en versterk hun inbeddding door ze met anderen samen skills te laten ontwikkelen. Vakskills, maar ook, culturele, sociale en mentale skills. Zo maakt Vakmanstad/Skillcity van een ill een will.
Wat een angstige samenleving die opsluit en uitsluit nodig heeft, is en open houding die ontsluit en insluit. Daarom focust Rotterdam Vakmanstad Skillcity niet exclusief op dat wat zich in mensen afspeelt, maar op wat er tussen hen gebeurt. Deze operationele focus op het tussen verlegt de aandacht naar relaties, naar het inter. En de staat van dit inter, het zijn van dit tussen, het ‘esse’ van dit inter is waar in de 21e eeuw meer dan ooit om zal gaan. Wij duiden deze nieuwe belang-stelling met het meest simpele als adequate woord aan als interesse.
Henk Oosterling,
filosoof (Erasmus Universiteit Rotterdam) en initiatiefnemer Vakmanstad/Skillcity
De visie van Rotterdam Vakmanstad/Skillcity is uitgewerkt in Woorden als daden; Rotterdam Vakmanstad/Skillcity 2007-2009, waarvan Oosterling auteur is.
Zie verder: www.henkoosterling.nl
