Datum: 30 september 2009
AntwoordIedere stad, wijk, buurt of woning heeft een verhaal. Een verhaal dat afleesbaar is in de ruimtelijke structuur van een stad, in de architectuur (gebouwen) en in het collectieve geheugen van een plek.
Mensen voelen zich prettig wanneer dat verhaal, de geschiedenis van een plek goed afleesbaar is. Het geeft een gebied identiteit en bewoners bovendien het gevoel ergens bij te horen, onderdeel uit te maken van een gezamenlijke geschiedenis. Oftewel, het verhaal van de plek. Dit vatten we allemaal onder cultuurhistorie. Cultuurhistorie is bovendien een belangrijke waardemaker. Onderzoek heeft aangetoond dat gebieden met veel monumenten een hogere vastgoedwaarde hebben.
Cultuurhistorie kan op verschillende manieren een plek krijgen in de stedelijke vernieuwing. In de projecten die hieronder zijn opgenomen, speelt cultuurhistorie een belangrijke rol in de planvorming. Daarnaast hebben we enkele inspirerende publicaties voor u op een rij gezet.
Projecten
Amsterdam, Museumkwartier
Een cultuurhistorische verkenning van het Museumplein van Bureau Monumenten en Archeologie (BMA) ligt aan de basis van de visie voor het Museumkwartier. Het doel van deze verkenning was om na te gaan hoe de opeenvolgende plannen voor het Museumplein het karakter van het plein en buurt hebben gevormd. Op die manier kon het laatste ontwerp (Andersson 1993-1995) in een historisch perspectief geplaatst worden en ontstond een cultuurhistorisch kader voor de beoordeling van de huidige wensen die ten aanzien van de inrichting van het Museumplein leven.
Stipo begeleidt de totstandkoming van de visie op het Museumkwartier, in opdracht van centrale stad Amsterdam en stadsdeel Oud-Zuid. De visie gaat over identiteit, inrichting en programmering van het culturele hart van Amsterdam. Volgens Hans Karssenberg van Stipo, procesmanager voor de visie, is het belangrijk te weten in welke traditie je stapt: "het verrijkt je keuzes en je weet beter hoe je daarin vernieuwing kunt aanbrengen".
Over de cultuurhistorie en over de visie Museumkwartier Amsterdam vond in 2008 in de Zuiderkerk een tentoonstelling plaats, welke inmiddels op internet is voortgezet (www.tentoonstellingmuseumplein.nl). De tentoonstelling legt een verband tussen historie en toekomst en staat stil bij de veranderingen die nodig zijn om het Museumkwartier een sterkere, metropolitane en culturele uitstraling te geven.
Download het onderzoek Plein, park of veld? Cultuurhistorische verkenning Museumplein en omgeving van BMA via de website van Stipo (pdf-bestand; 9 Mb).
Zie ook:
Dongen, Europaplein
Om het verdere verval van het Europaplein en de aangrenzende monumentale Pauluskerk in Dongen tegen te gaan, koos de gelijknamige gemeente voor een aanpak die zowel recht doet aan de stedenbouwkundige betekenis van het plein als aan de wens van de bewoners (plein als ’huiskamer’). Het oorspronkelijke inrichtingsplan uit de jaren zestig voor het terrein rond de kerk was uitgangspunt voor een nieuw ontwerp.
Het oorspronkelijke plan dat nooit is uitgevoerd, sloot naadloos aan bij de monumentaliteit en soberheid van het kerkgebouw. Bosch Slabbers tuin- en landschapsarchitecten heeft in opdracht van de gemeente, met het oude plan in het achterhoofd, een inrichtingsvisie gemaakt voor een ‘nieuw’ Europaplein.
Deze inrichtingsvisie moet het behoud van bestaande kwaliteiten, de toevoeging van nieuwe kwaliteiten en een oplossing voor ruimtelijke knelpunten verenigen.
Lees verder op de website van Projectbureau Belvedere...
Nijmegen, Koers West
Voor de herstructurering van het westelijk stadsdeel van Nijmegen is een samenhangende visie ontwikkeld die is vastgelegd in een masterplan. De ontwikkelingsvisie Koers West vormde een eerste raamwerk voor dit masterplan. Naast wonen, werken, verkeer en milieu is cultuurhistorie een van de thema’s van Koers West.
De Nijmeegse gemeenteraad heeft in Koers West besloten bij (her-)ontwikkeling in de stad, de cultuurhistorische waarden zoveel mogelijk te beschermen en als inspiratiebron te gebruiken. Zowel de Nijmeegse politiek als de bewoners achten cultuurhistorie, en dan met name de Romeinse geschiedenis belangrijk voor de identiteit en het imago van de stad. De bewoners zijn betrokken bij de inventarisatie, analyse en selectie van de cultuurhistorische waarden en de vertaling naar randvoorwaarden voor het masterplan.
Lees meer…
…op de website van Projectbureau Belvedere of
…lees het onderzoek naar de rol van cultuurhistorie in stedelijke projecten (pdf-bestand) in opdracht van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (2004)
Rotterdam, Oud-IJsselmonde
Bij het ontwikkelen van de integrale visie Oud-IJsselmonde 2016 is de eigenheid van het dorp een grote inspiratiebron geweest. Oud-IJsselmonde wordt alom gewaardeerd als een Rotterdams 'dorp aan de rivier'. Dit vanwege de intimiteit, het kleinschalige karakter van de bebouwing, de ligging aan de Nieuwe Maas, het vele groen en de zichtbaar lange geschiedenis van Oud-IJsselmonde.
In het verleden hebben functionele en ruimtelijke ingrepen in Rotterdams Oud-IJsselmonde plaatsgevonden, zonder veel gevoel voor de eigenheid van het dorp. Zo hebben onder andere de bouw van de Van Brienenoordbrug en de aanleg van de deltadijk in de jaren '60 en '70 een overheersende invloed gehad. Tegelijk dienen zich nieuwe opgaven aan op het vlak van wonen, werken en verkeer.
Deelgemeente IJsselmonde, woningcorporatie Woonbron en Stichting Dorpsherstel Oud-IJsselmonde zijn ervan overtuigd dat de verdere ontwikkeling van Oud-IJsselmonde beter zal slagen, als die is geworteld in de eigenheid van het gebied. De partijen zien de bestaande cultuur en kwaliteiten als inspiratiebron voor de toekomst. Steenhuis stedenbouw/landschap heeft een cultuurhistorische analyse uitgevoerd en was vervolgens bij de planvorming betrokken.
Lees de visie (pdf-bestand) via de website van de gemeente Rotterdam (pdf-bestand)...
Rotterdam, Welschen 7 (Kleinpolder/Overschie)
Begin jaren negentig is in de wijk Kleinpolder, onderdeel van de Rotterdamse deelgemeente Overschie, het Welschen 7-complex hoogwaardig gerenoveerd door Van Schagen architekten. Het vernieuwde Welschen 7 is uitgewerkt op een manier die goed past in het stedenbouwkundige concept voor Kleinpolder van stedenbouwkundige Stam-Beese uit de jaren vijftig. Er is gezocht naar een manier van renoveren waarbij de eenheid van het complex en de krachtige eenvoud van de architectuur blijft bestaan.
Om de mogelijkheden en financiële consequenties van renovatie uit te zoeken geeft de raadscommissie stadsvernieuwing eind jaren tachtig 1988 Van Schagen architekten de opdracht om voor het complex Welschen 7 verschillende plannen uit te werken. De planalternatieven zijn: een renovatieplan, een plan waarbij teruggebouwd wordt op de oude fundering en een plan voor vervangende nieuwbouw. Het doel was het inschatten van de kosten en baten van een wijkaanpak voor heel Overschie.
Na verschillende overleggen en berekeningen bleek dat hoogniveau renovatie mogelijk was, naast onderhoud en vervangende nieuwbouw elders in de wijk. Het Welschen 7 project is bedoeld om bewoners, raadsleden, corporaties en vooral het Rijk, duidelijk te maken dat de bestaande betonnen casco’s en het stedenbouwkundig skelet van Kleinpolder de moeite waard zijn om te renoveren en opnieuw in te richten.
Lees de projectbeschrijving…
Bekijk meer renovatieprojecten van Van Schagen architekten…
Utrecht, Lessepsbuurt
De Lessepsbuurt is een bijzonder tuindorp in de Utrechtse wijk Zuilen. Bij het herstel van de buurt hebben de gemeente Utrecht en woningcorporatie Mitros de handen ineen geslagen. Mitros heeft de woningen gerenoveerd. De gemeente Utrecht heeft een cultuurhistorisch onderzoek laten uitvoeren en de buitenruimte heringericht. De bewoners hebben zowel bij de bouw van de buurt (arbeidersinitiatief) als bij de renovatie (zeer actieve bewonersvereniging) een belangrijke rol gespeeld. Met het herstel van de buurt is voor Utrecht een architectonische parel behouden.
Lees de projectbeschrijving…
Utrecht, Rietveldhoven (Hoograven)
Rond 2000, toen de vernieuwing van de Utrechtse wijk Hoograven op gang kwam, hadden woningcorporatie Bo-Ex en de gemeente Utrecht het plan om de Rietveldhoven te vernieuwen. Dat zijn vier hoven, die tussen 1954 en 1958 in Hoograven zijn gebouwd naar ontwerp van de bekende ontwerper en architect Gerrit Rietveld.
Door opeenvolgende onderhoudsoperaties aan gevels, portieken en openbare ruimte raakte in de loop der jaren het heldere ontwerp vertroebeld. Veranderende woonwensen, bevolkingssamenstelling en achterstallig beheer van de openbare ruimte, zetten bovendien de leefbaarheid van de hoven onder druk.
Gemeente en corporatie investeerden vanwege de bijzondere achtergrond van de hoven in cultuurhistorisch onderzoek naar Rietvelds oorspronkelijke ontwerpen en ideeën. Uiteindelijk is besloten om een van de hoven, de Robijnhof, door grondige renovatie van de 194 woningen en openbare ruimte, in oude glorie te herstellen. Aan de binnenkant werden de woningen juist gemoderniseerd. Het Centraal Museum beheert bovendien een museumwoning op de Robijnhof.
Lees de projectbeschrijving…
Documentatie
Wegwijzer wederopbouw
Het Oversticht, 2009
Naast een uiteenzetting van de opbouw van de wederopbouwwijk omvat deze publicatie een set van handreikingen gebaseerd op voorbeelden van herstructurering in heel Nederland. Deze voorbeelden zijn zowel ter lering en als ter inspiratie. Ze zijn op een beknopte wijze naast elkaar gezet, waarbij inzichtelijk wordt hoe bestaande gebouwen aangepast zijn om aan de hedendaagse wensen te voldoen. De projecten zijn allen geïllustreerd met foto's.
Krachtwijken met karakter
H. Lörzing e.a., uitgegeven door NAi Uitgevers/Planbureau voor de Leefomgeving, 2008
De onderzoekers inventariseren in deze studie, op verzoek van het ministerie van OC&W de sterke en zwakke punten in de stedenbouwkundige opzet van de zogenoemde veertig Nederlandse 'krachtwijken'. Daarbij geven ze aan hoe de stedenbouwkundige kwaliteiten van de wijken benut kunnen worden om de (woon)kwaliteit van deze sociaal-economische probleemwijken te verbeteren.
Cultuurimpuls ISV, de eerste resultaten
DE LIJN (red.), uitgegeven door het ministerie van OCW en Projectbureau Belvedere, 2008
Omdat stedelijke vernieuwing naast een fysiek-ruimtelijke en sociaal-economische opgave in potentie ook een culturele opgave is, hebben de Ministeries van OCW en VROM voor de tweede tranche van het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV) € 40 miljoen geoormerkt om cultuur(historie) een wezenlijk onderdeel van de planontwikkeling en –uitvoering te laten zijn. Na drie jaar is deze zogenoemde Cultuurimpuls ISV tussentijds geëvalueerd en zijn de belangrijkste resultaten en een serie interessante voorbeeldprojecten in dit rapport vastgelegd.
Het geheugen van de stad, Cultuurhistorie en stedenbouwkundig ontwerp
Han Meyer en Leo van den Burg (red.), SUN, 2006
Vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw is op verschillende manieren geprobeerd cultuurhistorische overwegingen in het ontwerp te integreren. Dit roept de vraag op naar een overzicht of dwarsdoorsnede die de verschillende benaderingen en de effecten daarvan op de ruimtelijke ordening in beeld brengt. Dit boek toont werk van De Nijl Architecten, Rein Geurtsen & Partners, LA4sale, Crimson, HKB Stedenbouwkundigen en Eric Luiten. Deze bureaus maken werk dat in ontwerpopvatting, onderzoek, schaalniveau en karakter in heel verschillende richtingen gaat, maar waarin cultuurhistorische overwegingen centraal staan.
Tien naoorlogse wijken van Utrecht, cultuurhistorisch onderzoek en ruimtelijke analyse
Urban Fabric en Steenhuis Onderzoek in opdracht van gemeente Utrecht, Dienst Stedenbouw en Monumenten, 2006
Cultuurhistorische en ruimtelijke analyse van de Utrechtse wederopbouwwijken Hoograven, Kanaleneiland en Overvecht en de naoorlogse buurten in Pijlsweerd, Halve Maan, Lauwerecht, Majellapark, Kromme Rijn, Zuilen en Tuindorp. De auteurs hebben een methodiek ontwikkeld om de ruimtelijke kwaliteit van deze wijken te onderscheiden en te boordelen. Het gaat vooral om de historisch ruimtelijke structuur, architectuur, woontypen en openbare ruimte. De analyse is vertaald in hanteerbare documenten met tekst, foto's en kaartbeeld die de gemeente en woningcorporaties inzetten bij de revitalisering van de betreffende wijken.
De dvd met de rapporten is te bestellen bij de sectie Monumenten (tel 030 286 00 00).
In 2005 is een voorpublicatie van de analyse verschenen in het boekje: Fietsen door naoorlogs Utrecht
Ruimtelijk en cultuurhistorisch onderzoek Dordrecht-West
Urban Fabric en Steenhuis stedenbouw/landschap in opdracht van gemeente Dordrecht, 2006
Dordrecht-West is een goed voorbeeld van de naoorlogse ideeën over wonen, werken en recreëren. Het stadsdeel staat aan de vooravond van grootschalige vernieuwingen. De wijken Nieuw Krispijn, Wielwijk en Crabbehof worden vernieuwd, verbouwd en deels gesloopt. In opdracht van de gemeente Dordrecht is door Urban Fabric en Steenhuis stedenbouw/landschap een uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd naar de kwaliteiten van deze Dordtse wederopbouwwijken. Het onderzoek heeft geresulteerd in dit uitgebreid rapport, waarin per wijk de plangeschiedenis, de stedenbouwkundige aspecten en de bebouwing aan bod komen.
Ontwikkelingsgerichte inventarisatie Klein Driene Oost - Hengelo
J. De Haan, Oversticht, 2006
De naoorlge wijk Kleine Driene in Hengelo is onderwerp van een pilotstudie naar de vernieuwingsmogelijkheden vanuit een cultureel-ruimtelijke invalshoek. De waardevolle kenmerken van de wijk zijn benoemd en er zijn handreikingen gedaan voor de vormgeving van de herstructureringsopgaven. De studie maakt deel uit van het provinciale programma Naoorlogs Bouwen in Overijssel, uitgevoerd door Oversticht.
Van Pendrecht tot Ommoord. Geschiedenis en toekomst van de naoorlogse wijken in Rotterdam
K. Zweerik (red.), Uitgeverij THOTH, 2005
De publicatie geeft vanuit een historisch perspectief inzicht in de waarden van de tien Rotterdamse wederopbouwwijken. Centraal staat de vraag wat de specifieke kwaliteiten van deze wijken zijn zodat zij kunnen worden ingezet in de toekomstplannen.
Bouwen in de wederopbouwstad
Hebly Theunissen, Delft, 2005
De wederopbouwwijken verdienen een realistische en respectvolle vernieuwing, eigentijds en met de grootst mogelijke verbeeldingskracht. Deze studie biedt daartoe een praktische handreiking. Het behandelt alle belangrijke zaken - zoals proces, concept en het vak - waarop moet worden gelet bij het ingrijpen in deze stadsdelen, teneinde een evenwicht te vinden tussen respect en vernieuwing.
De Tuinstad is dood, Leve de tuinstad
STAWON en NAi Uitgevers, Rotterdam, 2005
De STAWON-studie De Tuinstad is dood, Leve de Tuinstad! gaat uit van de kwaliteit van de oorspronkelijke ontwerpidealen en beschouwt het herstructureren van de naoorlogse stad als een hedendaagse, culturele ontwerpopgave. De studie wil door middel van ontwerpend onderzoek laten zien welke rol het ontwerp en de ontwerper in de vernieuwing spelen en gereedschap aanreiken voor een doeltreffende aanpak van het naoorlogse. Negen multidisciplinaire teams van architecten, stedenbouwers en landschapsarchitecten geven hun visie op drie concrete locaties in respectievelijk Hengelo, Nijmegen en Delft. Zij zien vooral kansen.
De typologie van de vroeg-naoorlogse woonwijk
Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, 2004
Het rapport benoemt de verschillende typologien van de vroeg-naoorlogse wijken. Deze studie biedt ondersteuning bij het maken van een stedenbouwkundige analyse van de vroeg-naoorlogse woonwijken: het uitwerken van wijktypen als de open-hofverkaveling (Amsterdam), de wooneenheid (Rotterdam), de uitbreiding volgens de wijkgedachte (landelijk) en volgens de parochiegedachte (zuiden van Nederland).
Over culturele planologie in de naoorlogse stad
S. Cusveller en S. Gall, S@M stedebouw & architectuurmanagement, Amsterdam, 2003
Een essay over de verschillende strategieën en technieken die stedenbouwkundig ontwerpers hanteren bij herstructureringen van wederopbouwwijken. Daaruit spreekt de verschillende waardering of interpretatie van de ontwerpers voor de cultuurhistorische waarde van die wijken. Cases: Leeuwarden Bilgaard, Apeldoorn - Zevenhuizen, Den Haag - Dedemsvaartweg, Groningen - De Wijert, Vlaardingen - Babberspolder Oost, Den Haag - Moerwijk en Sneek - Tuindorp.
Emmen Revisited
S. Cusveller, Uitgeverij THOTH, 1997
Bij het opstellen van het stedenbouwkundig plan voor de wijken Angelso, Emmerhout en Bargeres in Emmen is rekening gehouden met de cultuurhistorische waarde van de wijk. De ruimtelijke kenmerken van de wijk en ontstaansgeschiedenis leveren een bijdrage aan identiteit van de wijk.
Tuindorp Frankendaal 1952 - 2002, een cultuurhistorische effectrapportage
In deze cultuurhistorische erfgoedrapportage voor Tuindorp Frankendaal in Watergraafsmeer Amsterdam wordt uitgebreid ingegaan op de bijzondere geschiedenis van de totstandkoming en de vernieuwende betekenis voor de stedenbouw, de volkshuisvesting en de architectuur van deze wijk.
Heeft u ook een vraag? Laat het ons weten via vraag@kei-centrum.nl
