Heeft u ook een vraag? Laat het ons weten via vraag@kei-centrum.nl

Datum: 31 juli 2009

Antwoord
Community planning is een vorm van interactieve planvorming, waar politici, stedenbouwers, ontwikkelaars, corporaties, organisaties, groepen en individuele bewoners op gelijkwaardig niveau aan deelnemen. Het is in Amerika, Engeland en verschillende andere Europese landen een gevestigde methode om ruimtelijke visies en plannen te ontwikkelen. De methode, die ontwikkeld is door de Engelse architect John Thompson (John Thompson & Partners), gaat uit van het principe dat iedereen die in een bepaalde wijk leeft, werkt of er bij betrokken is, iets bij te dragen heeft aan de toekomst ervan.

Voor de Nederlandse praktijk zit het vernieuwende element met name in de snelheid in planontwikkeling en uitvoering: de methode werkt als een soort snelkookpan. Kern van deze methode is namelijk een weekend (Community Planning Weekend) waarin alle betrokkenen via verschillende werkvormen ideeën aandragen voor een gezamenlijk plan. Vervolgens worden de ideeën en plannen waarover consensus is bereikt, in slechts drie dagen tijd uitgewerkt tot een concrete visie. Communicatie, participatie en ruimtelijke ordening worden als het ware geïntegreerd.

Community Planning geldt niet als vervanging van een wettelijk ruimtelijk ordeningskader. Het is ook niet de bedoeling om diensten van professionals te vervangen. Het resultaat is een op draagvlak gebaseerd plan of visie en geen vrijblijvend advies.

Een andere benaming voor dezelfde methode is Charrette. Dat is van oorsprong een Frans woord, dat ‘kleine kar’ betekent. In het 19e eeuwse Parijs haalden docenten van de kunstacademie met de charrette de werkstukken van architectuurstudenten op. Tijdens die ronde sprongen de studenten op de kar om met de allerlaatste informatie en nieuwe ideeën de laatste hand te leggen aan hun schetsontwerpen. Het buurtbeheer in Hoogeveen is bijvoorbeeld het resultaat van een Charrette in Nederland. (Bron: Hofman/Kalk, Agora Europa)

Hoe werkt community planning?

Voorbereiding
Het Community Planning Weekend wordt voorbereid door een onafhankelijk multidisciplinair team, dat de opdracht namens een gemeente of ontwikkelaar uitvoert. Het team voert gesprekken met alle relevante partijen zoals corporaties, ontwikkelaars en gemeenten, maar ook vertegenwoordigers van bewoners, kerken en scholen. Zo wordt er informatie verzameld, kweekt men een sfeer van vertrouwen en worden de gesprekspartners gemotiveerd om deel te nemen aan het weekend. Het gemiddeld aantal deelnemers aan een weekend ligt (in Engeland) rond de 1.000. In het voortraject kunnen ook al doelgerichte workshops worden gehouden voor bijvoorbeeld groepen die het weekend als een te grote stap zien. Het gaat dan om groepen als mindervaliden, jongeren of senioren.
De voorbereidingsperiode voor een Community Planning Weekend varieert van een paar weken tot enkele maanden, afhankelijk van de schaal en het karakter van het project.

Community Planning Weekend
Het weekend heeft veel weg van een soort festival: deelnemers kunnen komen en gaan wanneer ze willen en kiezen aan welke thema’s zij bij willen dragen en hoelang.

Op de eerste dag zijn er zogenaamde toekomstwerkplaatsen, waarin de thema’s centraal staan die een rol spelen in de opgave. Onder leiding van de onafhankelijke gespreksleiders worden per thema steeds drie fasen doorlopen: inventarisatie van kritiek, ideevorming en realisatie (hoe krijg je het voor elkaar?). De combinatie van het opschrijven van ideeën en de ondersteuning door gespreksleiders stelt onervaren deelnemers in staat om op gelijkwaardige wijze een bijdrage te leveren tegenover deelnemers die meer ervaring hebben met (groeps)discussies.
Op de tweede dag wordt de toekomstwerkplaats herhaald. Daarna wordt overgestapt naar een andere werkvorm: groepen deelnemers verwerken ideeën uit de werkplaatsen op een kaart van het plangebied. Daarbij worden ze ondersteund door architecten, stedenbouwers en andere professionals. De verantwoordelijkheid ligt bij de deelnemers om onderling tot overeenstemming te komen. Deze 'handen uit de mouwen'-sessies leveren een aantal kaarten op met als basis een gemeenschappelijke visie en commerciële haalbaarheid.

Aan het eind van het Community Planning Weekend wordt er gediscussieerd over hoe het ontwikkelingsproces voortgezet kan worden. De structuur is erop gericht om de energie en het gevoel van een gemeenschappelijk belang dat is ontstaan, vast te houden na het presenteren van de visie.
Dit gevoel van een gemeenschappelijk belang maakt samenwerking tussen publieke en private sectoren en een gemeenschap mogelijk. Dit leidt tot een duurzamere vorm van stadsontwikkeling en participatie. De gedachte is, dat als bewoners van een stad, buurt of wijk al vanaf het begin betrokken zijn bij het proces, dit de kansen op succesvolle resultaten vergroot. Het stevige draagvlak maakt het voor investeerders aantrekkelijk om te participeren.

Uitwerking
In de drie dagen die volgen op het weekend, analyseert en evalueert het multidisciplinaire team de resultaten van de publieksrondes. De opdrachtgever is ook daarbij betrokken. De brainstorm leidt vervolgens tot een plan, dat ook getoetst wordt op financiële haalbaarheid. Ten slotte wordt het in gevisualiseerde vorm aan alle betrokkenen en belangstellenden gepresenteerd. De uitkomsten van het gehele traject worden uiteindelijk ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad.

Het genoemde streven naar duurzamere stadsontwikkeling en participatie krijgt vorm, doordat in het vervolg op een Community Planning Weekend meestal een gemeenschapsforum en een aantal themagroepen gevormd worden om de dialoog voort te zetten en de lokale betrokkenheid te behouden. Er kunnen dan afspraken gemaakt worden met belangengroepen of belanghebbenden over hun bijdrage en betrokkenheid bij het realiseren van de gemeenschapsdoelen.

Samenstelling team
De samenstelling van het onafhankelijk multidisciplinair team staat niet vast. Het hangt af van de opgave en kan bijvoorbeeld bestaan uit stedenbouwers en opbouwwerkers, kunstenaars, deskundigen op het gebied van huisvesting, wijkeconomie of sociaal cultureel werk. Als het project om een gebouw gaat, kan een klein team voldoende zijn. Is er bijvoorbeeld een lange termijnvisie voor wonen en cultuur gevraagd, is een groter team nodig dat bestaat uit experts vanuit verschillende disciplines.

Voor welke doelen is community planning geschikt?

Community planning kan om verschillende redenen toegepast worden. Bijvoorbeeld…

• …bij het creëren van gedeelde visies en plannen voor ieder schaalniveau en het opstellen van korte en lange termijn strategieën om ze te implementeren.
• …als katalysator voor actie door blokkades uit de weg te ruimen tijdens het ontwerpproces.
• …bij het ontrafelen van complexe problemen of, in ieder geval, het verduidelijken van onderwerpen en doelen.
• …bij het revitaliseren van lokale netwerken voor wijkontwikkeling.
• …bij het bouwen aan consensus en integratie tussen verschillende belangengroepen.
• …bij het bevorderen van bekwaamheid in stadsontwikkeling bij lokale betrokkenen en het verhogen van omgevingbewustzijn.
• … als een morele oppepper voor iedere betrokkene door teamwerk te ervaren.

(Overes Communicatie, 2003)

Wat zijn de do’s en dont’s van community planning?

Er zijn een aantal randvoorwaarden die bepalend zijn voor een succesvol verloop van community planning:

• Vertrouwen in het proces en in alle medespelers is een basisvoorwaarde.
• Publieke partijen moeten hun verantwoordelijkheid nemen door vooraf heldere en duidelijke randvoorwaarden te geven over de mogelijkheden, onmogelijkheden en verantwoordelijkheden. Op die manier worden geen valse verwachtingen gewekt.
• De opdrachtgever kiest voor deze methode, omdat die duurzame en realistische plannen oplevert. Die keuze moet in een formeel besluit bij voorkeur door de gemeenteraad worden uitgesproken, voorzien van transparante voorwaarden waaraan het plan moet voldoen, inclusief de uitspraak dat de opdrachtgever de uitkomst van het proces accepteert, ook als men zelf andere accenten had gelegd.

Interessante vraag bij dit laatste punt is, of bijvoorbeeld de gemeenteraad dat vertrouwen wel wil uitspreken. Waar in Engeland de methode ‘traditie’ is geworden, is het in Nederland nog onbekend. Als men de raad om harde randvoorwaarden en acceptatie van de uitkomst vraagt, is dat wellicht niet zo makkelijk. Anderzijds vraagt de methode de raad niets anders dan zijn kaderstellende rol optimaal te benutten. Er is altijd een dilemma tussen de wens van raadsleden om bewoners te betrekken, en de consequenties die dat heeft voor hun eigen rol.
In Engeland heeft de methode zich inmiddels bewezen, en is vaststelling bij wijze van spreken een hamerstuk. Het is daar heel gebruikelijk dat projectontwikkelaars de initiatiefnemers zijn voor community planning. Ze doen dat samen met de gemeente of corporatie als partner. (Bijsterveld, 2005)

Kenmerkend voor community planning is de breedte van het draagvlak. Factoren die hieraan bijdragen zijn:

• Het in een vroeg stadium betrekken van alle partijen bij het proces.
• Het voorafgaand aan het weekend duidelijk maken wat deelnemers van community planning kunnen verwachten, en ze geen valse hoop geven.
• Het vasthouden van bewoners door tempo te houden in het proces.
  Het presenteren van een plan in gevisualiseerde vorm. Deze manier van presenteren is belangrijk gebleken, omdat het beeld dat mensen hebben als ze ergens tegen zijn, vaak extremer is dan de werkelijkheid. Te plannen woontorens bijvoorbeeld, kunnen in de hoofden van bewoners veel hoger zijn dan in de uitvoering de bedoeling is.
• Bewoners de mogelijkheid geven een rol te vervullen bij de uitvoering. In de structuur van community planning kunnen zij kiezen voor een actieve rol bij uitvoering of voor de rol van voortgangsbewaker.

Volgens Clara Overes (Overes Interactieve Planontwikkeling), die de methode in Nederland uitvoert onder de naam De Bouwplaats (pdf-bestand), is community planning op zich geschikt voor alle projecten op alle schaalniveaus. Ook de regio kan een community vormen. Toch geeft ze de voorkeur aan herstructurering, dat vaak veel complexer is dan planning van een nieuwbouwwijk.
Het nadeel van de methode is volgens haar, dat niet iedereen altijd even enthousiast is. In Duitsland is het bijvoorbeeld misgegaan bij de herontwikkeling van een spoorwegemplacement voor onder andere woningbouw. Toen het plan klaar was, staken er geruchten de kop dat het emplacement toch weer geschikt zou worden gemaakt voor de spoorwegen. Een gerucht dat uiteindelijk ook waarheid bleek, en zelfs goedgekeurd is door de overheid. Overes: “Zo’n gang van zaken is funest, daarom is in Nederland het committment van de gemeenteraad zo belangrijk. Je kunt nou eenmaal niet achter verborgen agenda’s komen die zich buiten het veld van de methode afspelen.” (Bijsterveld, 2005)

Sinds september 2007 hebben Overes Interactieve Planontwikkeling uit Purmerend en HzA Stedebouw en Landschap uit Hoorn hun ervaring en krachten gebundeld. Zij integreren voortaan de specialismen `communicatie en participatie` en `ruimtelijk ontwerp` onder de naam IS Maatwerk.

Welke voorbeeldprojecten in Nederland zijn er bekend?

Community planning wordt in Nederland nog maar mondjesmaat toegepast. De volgende projecten zijn bij KEI bekend:

Meppel, Nieuwveense Landen
Ten behoeve van de eerste fase van een geplande bouw van 5.500 woningen in de nieuwste Meppeler wijk Nieuwveense Landen, werd Overes Interactieve Planontwikkeling gevraagd een stedenbouwkundig plan voor 1.500 woningen te ontwerpen, gebruikmakend van community planning. Aan het weekend, in Nederland Ontwerpfestival genoemd, namen ongeveer 500 mensen actief, dan wel passief deel. Onder andere Meppelaars en toekomstige bewoners uit de wijde omtrek van Meppel, ontwikkelaars en corporaties, politici en kunstenaars hebben tijdens het weekend hun bijdrage geleverd. Ook de resultaten uit kleine workshops in de voorbereidingsfase, met onder andere leden van de Vrouwen Advies Commissie voor de woningbouw (VAC) en bewoners uit woonzorgcomplexen in Meppel, zijn meegenomen in het Ontwerpfestival.
In juni 2005 startte de opdracht, eind september vond het evenement plaats en op 26 januari 2006 stelde de Meppeler Raad het plan vast. Bekijk de samenvatting (pdf-bestand). Over de uitkomsten en de werkwijze in Meppel wordt verslag gedaan op de website van Archined. De laatste stand van zaken:

• November 2006: 'Nieuwe wijk in Meppel blijkt toch winstgevend' (Cobouw, 11 nov 2006).
  In oktober 2006 berichtte de krant Cobouw (28 okt 2006) over een onderzoek van DHV naar de grondexploitatie van het Masterplan dat als randvoorwaarde gold voor het plan dat via community planning tot stand is gekomen. Uit het onderzoek van DHV bleek onder andere dat de grondexploitatie, waarop in het nieuwe plan voortgeborduurd is, niet eenduidig was. Er zou sprake zijn van een miljoenenverlies. Echter, een maand later berichtte diezelfde krant dat de wijk de gemeente en corporatie toch € 20 miljoen kan opleveren. De bouw wordt door te grote verschillen van inzicht over de financiën tussen provincie, Rijkswaterstaat en de corporatie een jaar uitgesteld.

Sittard-Geleen, Burgemeester Lemmensstraat
Jaren geleden verloor de Burgemeester Lemmensstraat in de Geleense priotiteitswijk Lindenheuvel zijn functie als belangrijke verbindingsroute. De parallel gelegen Kampstraat nam die functie over. Gelijktijdig vestigden zich kleine ondernemers aan de noordkant van de Kampstraat. Voor de zuidkant, dat in eigendom is van een chemische fabriek, zijn er plannen om branchegelieerde bedrijven te vestigen.
De gemeente en woningcorporatie ZO Wonen hebben in 2006 het plan opgevat om samen met bewoners en andere betrokkenen een nieuw stedenbouwkundig plan te ontwikkelen. Ter ondersteuning en verwezenlijking van dat plan hebben ze John Thompson & Partners en Overes Interactieve Planontwikkeling ingeschakeld. Vanuit de gedachte dat een integrale benadering noodzakelijk is voor een solide realistisch plan, hebben deze twee partijen alle betrokkenen uitgenodigd: grondeigenaren (waaronder die van de fabriek), projectontwikkelaars, corporatie Zo Wonen, stedenbouwkundigen en de bewoners. Begin oktober 2006 heeft het Ontwerpfestival ‘Straat op maat!’ (pdf-bestand) plaatsgevonden. Het proefproject wordt financieel ondersteund door het ministerie van VROM. Bekijk de eerste uitkomst: het strategisch plan (pdf-bestand).

Renkum, Bergerhof
Woningcorporatie Vivare wil in de Renkumse wijk Bergerhof de huidige portiekflats slopen. Op de plek van de bijna 200 portieketagewoningen ontstaat dan gefaseerd plaats voor nieuwe woningen: huurwoningen, koopwoningen, eengezinswoningen en appartementen. Doelgroep zijn zowel zittende als nieuwe bewoners.
Vivare wil bewoners, belangenorganisaties en belangstellenden samen de gelegenheid te geven mee te praten en te tekenen aan het schetsontwerp voor het vernieuwen van dit deel van de wijk. De corporatie heeft daarom gekozen voor de methodiek van community planning. Zij zocht naar een methode, waarbij in korte tijd iedereen die dat wil een rol kan spelen bij het maken van een stedenbouwkundig plan. Met de inbreng hoopt de corporatie veel creativiteit naar boven te laten komen. Net als de gemeente, die meer wil gaan werken met alternatieve vormen van interactieve beleidsvorming. Met deze methode wil de gemeente een groter draagvlak creëren voor de plannen.

Halverwege november 2006 heeft het Ontwerpfestival 'Bergerhof op de helling' (pdf-bestand) plaatsgevonden. Voorafgaand aan het festival konden leerlingen van twee basisscholen hun wensen en ideeën vormgeven tijdens een tekenworkshop. Binnen vijf dagen na het festival werd het stedenbouwkundig plan 'Bergerhof voor elkaar!' (pdf-bestand) gepresenteerd. Alle betrokkenen - bewoners, omwonenden, Vivare en gemeente - toonden zich tevreden en herkenden zich in het ontwerp. In het hele proces hebben bijna 300 mensen hun ideeën laten horen. Een belangrijk neveneffect van het Ontwerpfestival is de ontmoeting tussen huurders onderling en huurders en omwonenden. Zij bedachten tijdens het festival allerlei acties en activiteiten die zij samen kunnen uitvoeren. Zo komt er bijvoorbeeld een 'Gaudí-bankje', dat door Vivare wordt betaald en door de wijkbewoners, waaronder kunstenaars en schoolkinderen, wordt gemaakt.

IJmuiden, Complex 135 in Oud-IJmuiden
In september 2007 werd bekend dat bewoners van de wijk in Oud-IJmuiden, woningcorporatie Woningbedrijf Velsen en de gemeente Velsen middels community planning willen bepalen wat er met de wijk moet gebeuren. Het gaat om 135 woningen in de straten rondom de President Steynstraat. In juni 2008 vond het Ontwerpfestival plaats in een kerkje dat midden tussen de woningen ligt. De nieuwe buurt komt in de plaats van de huidige woningen die de komende jaren allemaal gesloopt worden. Het proces is gefilmd door een cameraploeg van VPRO Landroof die het in de nazomer uitzendt als alternatieve mogelijkheid om burgers te betrekken bij het maken van ruimtelijke plannen. | Meer informatie:

• Website IS Maatwerk: Complex 135
• IJmuider Courant, Vernieuwde wijkvernieuwing Oud-IJmuiden geeft bewoners veel invloed, 13 sept 2007
• Website Plan Oud-IJmuiden
• Website Bewonerscommissie Oud-IJmuiden
• Fokke's Blog, Wat vindt de gemeente ervan?, 14 sept 2007

Zwolle, Prinsenpoort
Bouwfonds MAB Ontwikkeling (regio Noord-Oost) kiest community planning voor het maken van een stedenbouwkundige schets voor het terrein van het voormalige ABN AMRO kantoor langs de A28 in Zwolle. Het plan heeft de werktitel 'Prinsenpoort' meegekregen. Bouwfonds is de eerste projectontwikkelaar in Nederland die opdrachtgever is voor deze vorm van interactief ontwerpen.
In 2006 nam ABN AMRO de IJsseltoren in Voorsterpoort in Zwolle in gebruik. Na sloop van het voormalige ABN AMRO kantoor ontstaat een gebied dat Bouwfonds gaat herontwikkelen. Voor dit gebied, tussen de A 28 en de Zwolse wijk Veerallee, heeft de gemeente Zwolle in overleg met Bouwfonds een Nota van Uitgangspunten opgesteld waarin wordt uitgegaan van 140 tot 200 woningen en maximaal 10.000 vierkante meter kantoorruimte. De randvoorwaarden in de nota vormen de kaders voor het interactieve ontwerpproces. Ontwikkelingsmanager Mike van Nes van Bouwfonds verwacht dat het te ontwikkelen plan door deze methode meer ‘couleur locale’ en een breder draagvlak in de omliggende buurt krijgt.
Een onafhankelijk team, dat nauw samenwerkt met Bouwfonds en de gemeente Zwolle, organiseerden eind november 2007 een Ontwerpfestival in Zwolle. De resultaten van het Ontwerpfestival het het vervolgtraject zijn te lezen op een speciale website.

Hoogeveen, Buurtbeheer
Hoogeveen werkt sinds 1992 met het model Buurtbeheer. Daarbij worden bewoners betrokken bij hun wijk of dorp in de rol van klant. Hoe soepel de samenwerking ook verliep, de burger als klant alleen was geen ideale situatie. Hoogeveen wilde toe naar een partnerrelatie met haar bewoners. Ze wilde bewoners beschouwen als co-maker van de eigen samenleving. Reden voor het organiseren van een Charrette. Hoogeveen koos voor deze methode omdat het traditionele inhuren van een adviesbureau voor deskundig extern advies niets zou toevoegen. Deskundigheid en ervaring hadden ze na jaren intensieve samenwerking zelf voldoende in huis. | Meer informatie: Boek 'Vuurdoop, wijk- en dorpsgericht werken in Hoogeveen': Lees hoofdstuk 1 en 2...

Uitvoerige informatie over de toepassing van community planning in Nederland is te vinden in de publicatie Community Planning (Urlings, 2007).

Geraadpleegde literatuur en leestips

• Bijsterveld, K. (2005) Community Planning ideaal voor het oplossen van ruimtelijke conflicten? In: Building Business, mei 2005. Amsterdam: Building Business Uitgeverij bv.
• Hofman, J. en E. Kalk (2007) Vuurdoop, wijk- en dorpsgericht werken in Hoogeveen; Amsterdam: Agora Europa.
• Overes, C. (2005) Community Planning; Tempo, draagvlak en onverwachte mogelijkheden. In: Vitale Stad, mei 2005. Den Haag: Reed Business Information bv.
• Overes Interactieve Planontwikkeling (2003) Community Planning; een interactieve, integrale methode voor stadsontwikkeling (pdf-bestand). Purmerend: Overes Communicatie.
• Overes Interactieve Planontwikkeling (2006) De Bouwplaats (pdf-bestand). Purmerend: Overes Communicatie.
• Ruijssenaars, J. (2006) Community Planning. Op: Archined.nl, 8 mei 2006.
• Ruijssenaars, J. (2006) Community Planning – werkwijze. Op: Archined.nl, 8 mei 2006.
• Schrijver, J. (2005) Eerste toepassing De Bouwplaats in Nederland. Op: Bestuurskunde.nl, 19 aug 2005.
• Urlings, D. (2007) Community Planning. Draagvlak, participatie en sturing in de Nederlandse stedelijke gebiedsontwikkeling, aug 2007.
• VROM (2006) Proefproject in Nederland met community planning, 19 mei 2006.
• Wates, N. (1996) Action Planning; How to use planning weekends and urban design action teams to improve your environment. Londen: The Princeâs Foundation.
• Wates, N. (2000) The Community Planning Handbook; How people can shape their cities, town and villages in any part of the world. Londen: Earthscan Publications.
• Wates, N. en C. Knevitt (1987) Community Architecture; How people are creating their own environment.
• Website Community planning
• Website National Charrette Institute
• Website IS Maatwerk
• Website John Thompson & Partners
• Website Overes Interactieve Planontwikkeling

Heeft u aanvullingen op bovenstaand overzicht? Mail uw suggesties naar korporaal@kei-centrum.nl.