VOC-pakhuis verandert tijdelijk in eigenwijs cultuurpodium

Afbeelding(en)

Looptijd project
Start: januari 2005
Voltooiing: 2010 (verwachting)

Betrokken partijen
Stichting WORM
Gemeente Rotterdam (OBR en BOOR)
Blauwhoed Eurowoningen
2012Architecten
KOW Ontwerp en Onderzoek
Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM)

In een innovatief traject maakten de vooruitstrevende cultureel ondernemers van stichting WORM het monumentale VOC Zeemagazijn in Delfshaven tijdelijk geschikt voor cultureel gebruik. Resultaat: een inspirerende clash tussen geschiedenis en undergroundcultuur, verbonden door een duurzaam 90% gerecycled interieur.
De verhuizing van WORM naar het Zeemagazijn is bijzonder omdat hij aansluit bij meerdere actuele thema's in de stedelijke vernieuwing: duurzaamheid, behoud en herontwikkeling van industrieel erfgoed, tijdelijk gebruik, invloed van culturele functies op de wijk en bottom-up initiatief. Omdat het verblijf tijdelijk is, rijzen bovendien extra vragen. Wat betekent deze periode voor de toekomst van het Zeemagazijn? En wat is het volgende station voor WORM? En in bredere context: wat is de relatie van het gebruik van het Zeemagazijn met het omliggende woningbouwproject Stadtswerf?

Inleiding
Beknopte geschiedenis van het VOC Zeemagazijn
Het Zeemagazijn aan de Achterhaven wordt in 1672 gebouwd in opdracht van de VOC. Oorspronkelijk dient het pand als materiaalopslag voor de grote scheepswerven in Delfshaven. Het gebouw is 2000m2; voor zeventiende-eeuwse begrippen een imposant formaat.

Na opheffing van de VOC in 1798 komt het Zeemagazijn in handen van de staat. In de daaropvolgende eeuwen heeft het pand diverse gebruikers en functies. Het doet onder meer dienst als levensmiddelenpakhuis voor de marine en later als chemicaliënfabriek. De laatste gebruiker is AKZO, dat tot 1996 zeep produceert in het pand en op het omliggende industrieterrein.
Na sluiting wordt het fabrieksterrein inclusief Zeemagazijn verkocht aan de gemeente Rotterdam. Deze sloopt alle bebouwing en installaties behalve het Zeemagazijn en start het traject van herontwikkeling. Al snel wordt besloten tot woningbouw met behoud van het Zeemagazijn (vanwege de status als rijks- en gemeentelijk monument). Het fabrieksterrein wordt verkocht aan ontwikkelaar Blauwhoed/Eurowoningen. Het planningstraject vordert echter traag, waardoor pas in 2008 wordt begonnen met de bouw van woningbouwproject Stadtswerf (zie kader).
Aan het Zeemagazijn wordt in 2001 groot onderhoud uitgevoerd door eigenaar Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR). In de daaropvolgende periode passeren allerlei mogelijke functies voor het pand de revue: onder meer een VOC-museum en museum voor ‘outsiderskunst’. Geen van de plannen vindt echter doorgang. In januari 2005 staat OBR toe dat cultuurpodium WORM het Zeemagazijn tijdelijk om-niet mag gebruiken, totdat een meer permanente invulling wordt gevonden. WORM heeft het pand tot op heden in gebruik.

Stichting WORM
Stichting WORM ontstaat in 1999 uit een fusie van drie muziek- en filminitiatieven en profileert zich als onafhankelijk, multidisciplinair cultuurpodium en mediawerkplaats. WORM ontwikkelt een breed palet van activiteiten, zowel publieksfuncties als meer ontwikkelingsgerichte activiteiten. Zo programmeert WORM experimentele muziek en films, runt een dvd- en platenwinkel, beheert een filmwerkplaats, huisvest een elektronische muziekstudio en houdt zich bezig cursussen en projecten met nieuwe media. De diverse activiteiten dragen alle het integrale karakter van WORM: kritisch, onafhankelijk en vernieuwend.
De eerste huisvesting aan de Rochussenstraat wordt in 2003 gesloopt in stadsvernieuwingsoperatie Rennie Zuid Markt. Voorafgaand aan de sloop laat WORM op eigen initiatief een onderzoek uitvoeren naar mogelijke nieuwe huisvesting. Vele locaties worden onderzocht en voorgelegd aan de gemeente, waaronder het oude gemeentearchief, een loods in het Oude Noorden, twee molens in Delfshaven en monumentale brug De Hef. De gemeente beoordeelt deze voorstellen echter als creatief, maar niet zo realistisch. Gevolg voor WORM: enige dakloze jaren waarin de organisatie is aangewezen op gastprogrammeringen in onder meer Nighttown en Café de Unie. De afhankelijkheid van andere podia komt de herkenbaarheid van WORM echter niet ten goede en brengt operationele beperkingen met zich mee.
Eind 2004 volgt een doorbraak: WORM mag tijdelijk haar intrek nemen in het monumentale Zeemagazijn, op voorwaarde dat het gebouw voor de herbestemming niet aangetast of verbouwd wordt. Na een innovatief inrichtingstraject (waarover hieronder meer) neemt WORM het Zeemagazijn vanaf januari 2006 in gebruik.

Doelstelling
WORM wil het tijdelijke verblijf in het Zeemagazijn aangrijpen om te groeien qua activiteiten, bezoekers en organisatie. De beschikbare ruimte moet optimaal worden benut om alle gewenste functies te kunnen herbergen: platen en dvd-winkel, filmwerkplaats, poppodium, bar en filmzaal. Daarbij moet de nieuwe inrichting gerealiseerd worden met tenminste 75% gerecyclede materialen.

In het bereiken van deze doelstellingen moet WORM rekening houden met de volgende beperkingen:

• Gebruik van het pand is voor beperkte tijd. Dit heeft financiële consequenties voor de afschrijving van investeringen die worden gemaakt voor de inrichting;
• Het Zeemagazijn mag niet worden ‘aangeraakt’ vanwege de monumentale status van het pand. Geen spijker mag de muur in en niets mag worden verwijderd. Het gaat in feite dus niet om een verbouwing, maar om een inrichting;
• Gebruik van tweedehandse materialen bemoeilijkt het verkrijgen van allerlei vergunningen van diverse instanties, zoals de brandweer en TNO;
• Men is voor de plannen én uitwerking deels afhankelijk van het aanbod van vrijkomende bouwmaterialen in de buurt, vanwege de wens voor 75%+ gerecycled materiaal;
• De financiële afhankelijkheid van verschillende subsidiënten en sponsors die niet allemaal tegelijk uitkeren, heeft gevolgen voor de financiering van het bouwproces.

Aanpak
Al in 2000 ontwikkelt 2012Architecten in opdracht van WORM het ‘WORM-mechaniek’, omdat men dan al weet dat ook het verblijf aan de Rochussenstraat van tijdelijke aard is. Het WORM-mechaniek is een ontwerp voor een mobiele inrichting waarin alle functies van WORM zijn opgenomen. De belangrijkste kenmerken van het concept zijn dat het op verschillende locaties toegepast kan worden, én dat het bestaat uit meer dan 75% gerecyclede materialen. Hergebruik van bouwmaterialen is een speerpunt van 2012Architecten.




Als de huisvesting in het Zeemagazijn eind 2004 concreet wordt, ontwerpt 2012Architecten het vervolgproject WORMVOC, een toepassing van het WORM-mechaniek in het Zeemagazijn. Besloten wordt om delen van de inrichting door verschillende kunstenaars te laten ontwerpen. Ook tijdens de verbouwing blijft 2012Architecten meedenken met WORM over uitwerking van ruimtelijke opgaven.

(Tijdelijk) resultaat



De entree van stalen platen steekt in een bocht uit het Zeemagazijn en vormt aan de buitenkant het enige teken van WORMs aanwezigheid. De entree begeleidt de bezoekers via een bocht naar binnen en vormt de start van de ‘levensader’ van het WORM-mechaniek: een stelsel van tweedehandse luchtverversingskanalen, waarin en waarlangs alle electra, luchtverversing en verwarming is verwerkt en dat zich een weg ‘wormt’ door het hele monumentale pand, zonder dat het structureel aan de muren of balken verankerd is.
Op de begane grond bevinden zich WC’s die zijn gemaakt van oude vloeistoftanks, de WORM-winkel met een zitmeubel van autobanden, en een nogal bizar aandoende rookruimte. WORM bouwde een trappenhuis-in-een-trappenhuis om de originele trap niet te beschadigen, waardoor ook de luchtverversingsbuizen naar boven lopen. Op de eerste verdieping bevinden zich de bar/foyer, met ruimte voor honderd personen, en de muziek- en filmzaal; op de tweede verdieping de kantoren en een computerruimte.

In WORM(@)VOC zijn meerdere innovatieve oplossingen gevonden, die het waard zijn om  expliciet te noemen (selectie):

• Voor bevestiging van kozijnen en deurposten is met lijmklemmen gewerkt, om niet te hoeven schroeven in de muur, of het oorspronkelijke hout;
• Interne geluidsisolerende glaswanden zijn schuin tegen de buitenwand geleund (!) om metselen of schroeven te voorkomen;
• Voor de geluidsisolatie van de vloer zijn vijf lagen systeemplafond gebruikt (voor zover bekend de eerste keer dat dit is geprobeerd), afgedekt met een evenementenvloer uit Ahoy;
• In de filmzaal zijn oude autostoelen van de sloop gebruikt als tribune;
• Barmeubilair is gebouwd van oude vastgoedborden en de bar zelf van stijgerhout.

De inrichting van het pand is uiteindelijk met bijna 90% gerecycled materiaal gerealiseerd. Ook is het gelukt om aan alle voorschriften van diverse handhavende instanties te voldoen, ondanks de problemen en vraagstukken die de onconventionele aanpak op verschillende vlakken opwierp.

Geluidsoverlast
Ondanks het innovatieve resultaat, zal WORM het Zeemagazijn moeten verlaten als de woningen van project Stadtswerf in gebruik genomen worden, vermoedelijk in 2010. Eigen onderzoek heeft namelijk aangetoond dat WORM geluidsoverlast voor de nieuwe bewoners zal veroorzaken, die de wettelijke normen zal overschrijden.

Project Stadtswerf De herbestemming van het Zeemagazijn moet in samenhang worden gezien met het project Stadtswerf. Stadtswerf is een woningbouwproject, dat is ontworpen door KOW en wordt ontwikkeld door Blauwhoed/Eurowoningen. Het bestaat uit een semi-gesloten bouwblok van grondgebonden koopwoningen en appartementen, geplaatst om een centraal plein. De woningen zijn deels koop, deels particuliere huur. Het Zeemagazijn heeft een prominente plaats aan het plein. Gesprekken voor de herontwikkeling van het AKZO-terrein komen eind jaren negentig al op gang. Omdat het ambitieniveau hoog is en de financiële haalbaarheid moeilijk blijkt, duurt het echter tot eind 2005, voordat Blauwhoed uiteindelijk de bouwvergunning aanvraagt voor de huidige opzet van Stadtswerf. Gemeentelijke dienst Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam (BOOR) voert tijdens de afgravingen voor de parkeergarage onder het plein archeologisch onderzoek uit naar de oude VOC-werven. Het archeologisch onderzoek duurt van januari tot november 2006 en is relatief succesvol. Begin 2007 start de bouw van Stadtswerf. Begin 2009 staan de casco’s overeind. Volgens Blauwhoed is 80% van de woningen inmiddels verkocht. 40% aan een institutionele belegger die ze gaat verhuren in de particuliere markt, 40% aan particulieren. De nog niet verkochte woningen zijn vooral appartementen, die Blauwhoed na de afronding van de bouw hoopt te verkopen, begin 2010. Parallel aan de afbouw gaat de gemeente aan de slag met de openbare ruimte. De gemeentelijke plannen zijn ambitieus, met hoogwaardige materialen, maar moeten nog worden gefiatteerd en uitgevoerd. Relatie tussen Stadtswerf en het Zeemagazijn Het Zeemagazijn heeft een prominente plaats aan het plein van Stadtswerf (zie plaatje). Blauwhoed adverteert met de aanwezigheid van het pand in haar verkoopbrochures. Wellicht had het dan voor de hand gelegen om de herontwikkeling van het rijksmonument mee te nemen in de totale ontwikkeling van het woningbouwproject. Beide trajecten hadden elkaar kunnen versterken. Uit navraag bij Blauwhoed en OBR blijkt dat de partijen het over dit onderwerp niet eens konden worden. Blauwhoed had haast met de woningbouw, OBR had moeite een geschikte functie voor het Zeemagazijn te vinden. Uiteindelijk werden de twee trajecten losgekoppeld. Rob Zee, manager Maatschappelijk Vastgoed van het OBR, laat weten: “Projectontwikkelaars tonen tot nu toe weinig interesse in het VOC-pand, onder andere door de hoge benodigde investering. Op dit moment helpt de crisis ook niet mee. En zelf ontwikkelen we in principe niet.” De financiële bezwaren zijn echter niet het grootste probleem volgens Zee: “We denken vooral vanuit de functie: wat voor invulling kunnen we aan dit pand geven, die Delfshaven weer iets interessanter maakt? Dat kan een museale functie zijn, maar ook een hotel of restaurant. We hopen dat ontwikkelaars wellicht geïnteresseerd zullen raken als Stadtswerf is afgebouwd.” Hajo Doorn van WORM betreurt de gang van zaken: “Er [Zeemagazijn, AR] wordt nu niet echt iets bijzonders mee gedaan. Ze [Blauwhoed] bouwen heel dichtbij het pand en bovendien even hoog, waardoor het straks niet opvalt en de herbestemming wel eens heel moeilijk zou kunnen worden.” Invulling Zeemagazijn van invloed op vastgoedwaarde? Het is moeilijk te zeggen wat de invloed is van een goede invulling van het Zeemagazijn voor de aantrekkelijkheid van Stadtswerf. Onderzoek van ABF uit 2007 toont aan dat vastgoed in de buurt van monumenten relatief meer waard is en sneller in waarde stijgt dan vergelijkbare woningen die niet in de buurt van monumenten staan, maar dat zegt niets over de manier waarop dat monument moet zijn ingevuld. Het lijkt echter aannemelijk dat een cultuur- of leisuregerichte invulling van het Zeemagazijn, positieve gevolgen kan hebben voor de aantrekkelijkheid van de buurt en de vastgoedwaarde van de omliggende woningen. Van een dergelijk effect zijn ruimschoots voorbeelden aanwezig in bijvoorbeeld Amsterdam-Noord, Kreuzberg in Berlijn en SoHo en Brooklyn in New York. De kans om de investering en het rendement van een dergelijk effect eerlijk te verdelen is met de verkoop van veel van de woningen echter klein geworden. Terwijl dit relatief eenvoudig zou zijn geweest toen Blauwhoed en OBR nog de enige belanghebbenden waren.

Toekomst WORM
WORM heeft de laatste jaren gebruikt om te groeien qua organisatie, activiteiten en zichtbaarheid. Het kwam regelmatig in Rotterdamse en landelijke media en wist een wethouder te winnen voor hun zaak. Anno 2009 wordt de stichting zowel landelijk (door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) als gemeentelijk (Dienst Kunst en Cultuur) gesubsidieerd voor substantiële bedragen. Op basis van deze erkenning en versterking van haar publieke profiel, hoopt WORM kwalitatief goede nieuwe huisvesting te kunnen vinden, met hulp van de plaatselijke politiek.

Financiering
De totale inrichtingskosten voor de verhuizing in het Zeemagazijn, bedragen ongeveer € 300.000. De financiering is samengesteld uit gelden van verschillende subsidiegevers en sponsors, waaronder Stimuleringsfonds voor de Architectuur, Prins Bernhard Cultuurfonds en het Bouwfonds Cultuur. WORM wordt in de periode 2005-2008 ook gesubsidieerd door Dienst Kunst en Cultuur van Rotterdam. De Triodosbank verleende WORM een lening van € 80.000 om in afwachting van sommige subsidies en giften alvast aan de slag te gaan.

Voor de periode 2009-2012 wordt wederom WORM structureel gesubsidieerd door de Dienst Kunst en Cultuur van Rotterdam met € 412.500. Ook krijgt WORM voor het eerst structurele subsidie van het Rijk (NFPK+):  € 311.000.

Leerpunten / Resultaten

• Het is jammer dat eerder in het proces van herontwikkeling van het hele AKZO-terrein geen mogelijkheden zijn gevonden om het Zeemagazijn mee te ontwikkelen. De mogelijke waarde-effecten van een goed ingevuld Zeemagazijn op de verkoopprijs van de nieuw te bouwen woningen hadden daartoe onderzocht kunnen worden;
• Het blijkt (met enorme inspanning) mogelijk te zijn om een monumentaal pand tijdelijk tot cultuurpodium om te bouwen, zonder daarbij te hoeven slopen, boren of zagen;
• De inrichting viel voor WORM uiteen in drie processen: financiering, materiaalverzameling en bouwproces. Omdat de gelden gefaseerd binnenkwamen, niet alle materialen direct beschikbaar waren (vanwege de ‘recycle-norm’) en bouwteams beschikbaar moesten zijn, moest tussen deze stromen telkens nauwe afstemming worden gezocht;
• Hajo Doorn van WORM laat weten dat dossierkennis heel belangrijk is, vooral in contact met ambtelijke organisaties zoals gemeente, brandweer, Bureau Monumenten etc. “We werden enorme technocraten. We lieten ze alles ondertekenen, inclusief gespreksverslagen. Zo konden we daar altijd op terugvallen”;
• WORM betrok bouwvergunningenexpert dr.ir. Nico Scholten van de TU Delft bij de plannen. Dat leverde veel duidelijkheid op t.a.v. allerlei vergunningseisen;
• WORM heeft enkele medewerkers met sterke communicatieve en schriftelijke vaardigheden. Dit heeft voor de overtuigingskracht van de plannen veel geholpen;
• Enthousiasme, enorme energie en een “moet-en-zal-mentaliteit” heeft vele mensen binnen en buiten de eigen organisatie over de streep getrokken om (vrijwillig) mee te werken aan het project;

Recente ontwikkelingen
In november 2009 publiceert WORM een persbericht waarin het laat weten halverwege 2010 te verhuizen naar de Witte de Withstraat. Het cultuurcentrum zal "nooit meer hetzelfde zijn. Een nieuwe look, een ander formaat, een andere omgeving." Meer informatie volgt..

Bronnen en leestips
- Crimson Architectural Historians (1997) Nieuw Historisch Delfshaven (pdf).
- Doorn, H., L. Simonis, M. van Gaasbeek (red.) (2007) WORM: blijven harken. Een compleet onvolledige encyclopedie van de schone was buiten, (Rotterdam: WORM).
- Gemeente Rotterdam: Delfshaven.
- Grimm, P., Bedrijfshistorie Rotterdam: Zeep in Delfshaven (Rotterdam: - Historisch Museum Rotterdam).
- VOC-Kenniscentrum: VOC-kamer Delft
- Website Stadtswerf
- Website WORM