Indiener project
Gemeente Zoetermeer

Looptijd project
Start: 2000
Voltooiing: 2015

Procesfase Voorbereiding

Betrokken partijen
Gemeente Zoetermeer
Vestia Groep
De Goede Woning
Vidomes

Na het tekenen van de samenwerkingsovereenkomst in 2005 hebben de gemeente en de drie corporaties zich op de eigen projecten gestort, vol enthousiasme en ook met resultaat. De eerste (renovatie)projecten zijn nagenoeg afgerond, de bouw van een Brede school is gestart, de sloop van een verouderd woonzorgcentrum is aanstaande.

In de loop der tijd is het gevoel ontstaan dat het overall-beeld voor de toekomst van de wijk uit zicht is geraakt. Een kritische reflectie door het KEI-stadslab in 2009 en de huidige economische situatie hebben de partijen in Zoetermeer gedwongen hun gezamenlijke visie op Palenstein te herformuleren. Begin 2010 wordt de herziene visie verwacht.

 

Wijkbeschrijving
Zoetermeer is in 35 jaar tijd geëxplodeerd van een dorp met 7.500 inwoners naar een stad met meer dan 110.000 inwoners. Deze ontwikkeling is aangezwengeld door de groeikernstatus die de plaats in 1962 kreeg: het moest een bijdrage leveren aan het oplossen van de Haagse woningnood.

Palenstein is de eerste wijk die in dat kader tot stand gekomen is. Deze wijk, gelegen ten noorden van de oude dorpskern van Zoetermeer, is daarmee de bakermat van het huidige grote Zoetermeer. Door alle latere uitbreidingen is de wijk centraal in de stad komen te liggen, pal tegen
het oude dorpshart (met de Dorpsstraat) aan.

In 1968 werd gestart met de bouw van Palenstein. Het was de tijd dat er snel en veel gebouwd moest worden; een ambitie die vorm kon krijgen door de introductie van de industrieel gebouwde galerijflat. Deze zijn met name in het noordelijk deel van de wijk terecht gekomen. Circa 3.000 woningen zijn in de vorm van hoogbouw gerealiseerd, voornamelijk in de sociale huursector. De andere 600 woningen van Palenstein
(waarvan een deel in de koopsector) zijn in laagbouw gebouwd. In die zin is in Palenstein duidelijk sprake van een wijk met twee gezichten.

Middenin de wijk, als scheiding tussen de hoogbouw en de laagbouw, ligt het Rakkersveld, een groene zone met drie scholen, een jongerencentrum en een buurtcentrum (inmiddels alle gesloopt ten behoeve van vervangende nieuwbouw) en speelvoorzieningen.

Aan de rand van de wijk ligt het winkelcentrum. De wijk kent verder een wooncomplex voor ouderen (Schoutenhoek). De aanwezigheid van dit wooncomplex zorgde voor een bovengemiddeld percentage 65-plussers (15%). De Schoutenhoek staat inmiddels leeg, in afwachting van de sloop. Van de in totaal 6.000 inwoners is ongeveer 40% van niet-westerse afkomst. Van de inwoners is 45% alleenstaand.

Door de aanwezigheid van een eigen RandstadRail-halte (2006) kent de wijk een goede bereikbaarheid. Het is rechtstreeks verbonden met Den Haag en de overige wijken van Zoetermeer.

 

Problematiek
Volgens de gemeente Zoetermeer is er sprake van drie vraagstukken:

1. Een woningmarktvraagstuk
De kwaliteit van de galerijflatwoningen is matig, de belangstelling ervoor loopt terug en de woonduur is relatief kort. Daardoor ontstaat er weinig binding met andere bewoners of met bijvoorbeeld sportverenigingen. Ook de kwaliteit van de woonomgeving wordt door de
wijkbewoners laag gewaardeerd.

Al in 1980 was het aantal verhuisbewegingen vanuit de flats naar nieuwe laagbouwwijken groot. De wijk werd min of meer als een ‘doorgangshuis’ gebruikt. Het hoge verloop in de galerijflats vond zijn oorzaak onder andere in de matige kwaliteit van de woningen, de slechte isolatie en de daarmee gepaard gaande geluidoverlast en hoge stookkosten.

2. Een sociaal-maatschappelijk vraagstuk
In de hoogbouw is sprake van een concentratie van huishoudens met een laag inkomen of een uitkering en geringe kansen op de arbeidsmarkt. Verder is de sociale controle gering en is er sprake van verloedering, vandalisme, criminaliteit en gevoelens van onveiligheid.

3. Een ruimtelijke ordeningsvraagstuk
De ruimtelijke structuur van Palenstein staat haaks op de structuren van de omliggende wijken, de doorgaande fietsroutes liggen allemaal om Palenstein heen en het autoverkeer is niet goed aangesloten op de omringende wijken. Verder bevinden de scholen zich geïsoleerd in het noordoosten van de wijk.

Doelstelling
Met de eerste haarscheurtjes in het functioneren van Palenstein begin jaren tachtig startte het denken over een aanpak van de wijk. Het duurde tot 2000 voor een echt besluit hierover viel. Gemeente Zoetermeer en drie corporaties (De Goede Woning, Vestia Zoetermeer en Vidomes, verenigd in de joint venture ‘Nieuw Palenstein’) besloten dat de hoogbouw aangepakt moest worden en sloten de intentieovereenkomst Wijkontwikkeling Palenstein.

Het doel van de overeenkomst is een compleet nieuw leefklimaat te laten ontstaan, met de uitstraling van een stadswijk: een gedifferentieerde wijk met een ruime variatie in prijsklassen en woonvormen. De wijk moet tevens ruimte gaan bieden aan een bredeschoolcomplex als multifunctionele ontmoetingsplek in de wijk.

Aanpak
Na vijf jaar onderhandelen tussen gemeente en de drie corporaties met bezit in de wijk kon begin 2005 een samenwerkingsovereenkomst voor het fysieke gedeelte van Palenstein worden gesloten (woningen en voorzieningen).

Met de uitvoering van het fysieke gedeelte werd in 2008 gestart. Anno 2009 ligt er een behoorlijke hoeveelheid aan plandocumenten: een structuurvisie, een stedenbouwkundig plan, diverse uitwerkingsplannen en een gebiedspromotie voor de afzet van de koopwoningen.

Naast de fysieke herstructurering lopen er twee andere grote trajecten (los van elkaar) binnen de wijk:

• 'Palenstein Leeft', gericht op de leefbaarheid
• 'Kanswijk', gericht op een achter-de-voordeur-opgave in de hoogbouw.

Lees hieronder meer over de aanpak van respectievelijk fysiek, de leefbaarheid en achter-de-voordeur-opgave.

Fysiek

Stedenbouwkundig plan
De basis voor de fysieke opgave ligt in het stedenbouwkundig plan. In 2008 is het stedenbouwkundig plan voor het westelijk deel – opgesteld door DHV - vastgesteld door de raad. Vidomes en Vestia zijn de twee corporaties die in Palenstein-West bezit hebben.

Het plan voor Palenstein-West bevat zowel vervangende hoogbouw als laagbouw. Enkele feiten:

• In totaal verdwijnen er 1.421 woningen (hoogbouw en woonzorgcomplex Schoutenhoek) en komen er 1.650 voor terug.
• Op de hoek van de Du Meelaan en Osijlaan (voormalige locatie Schoutenhoek) is hoogbouw gepland.
• De oorspronkelijk geplande waterstrook aan de Du Meelaan wordt in dit plan verplaatst naar het midden van de wijk aan de Ambachtsherenlaan. Zo ontstaat een watersingel als centrale as van de wijk. Hierdoor sluit de bebouwing aan op de Du Meelaan.
• Op de Osijlaan - de weg tussen Palenstein en het Stadshart - is de auto te gast: gemotoriseerd verkeer is beperkt toegestaan.
• Verder komt er een groene gordel van bomen en gras tussen Palenstein, het Stadshart en de Dorpstraat op de huidige plaats van de Prins Bernardschool.

Aan het stedenbouwkundig plan voor oostelijk Palenstein wordt nog gewerkt. Kuiper Compagnons stelt het plan op in opdracht van De Goede Woning (in samenwerking met de gemeente), dat Palenstein-Oost voor haar rekening neemt. Naast de bouw van woningen staat een Brede school op het programma (momenteel in aanbouw) en mogelijk een nieuw winkelcentrum.

Aanpak woningvoorraad
Zo gemeenschappelijk als de corporaties samenwerken bij het sociale programma, zo verschillend gaan ze te werk bij de aanpak van de woningvoorraad. Waar Vidomes en De Goede Woning kiezen voor sloop, kiest Vestia voor renovatie in combinatie met een leefstijlbenadering.

Vidomes en De Goede Woning willen met sloop van tweederde van de hoogbouw (1.050 woningen) de eenzijdigheid van het woningaanbod doorbreken. In totaal worden er 1.650 woningen gerealiseerd (waarvan 1.565 appartementen, 85 eengezinswoningen; verhouding 50% sociaal, 50 % markt). Ook worden nog eens 229 vrije kavels aangeboden. De sloop van de hoogbouwcomplexen start op zijn vroegst in 2011.

Vestia is in 2006 gestart met het toewijzen van woningen aan bewoners op basis van een gezamenlijke woonstijl. Het betreft drie flats die een derde van het hoogbouwarsenaal in de wijk uitmaken. De corporatie doet dit vanuit de constatering dat de traditionele verdeling naar leeftijd, inkomen en gezinssamenstelling steeds meer vervaagt.

Op grond van een woonwensenonderzoek (The SmartAgent Company) werden drie profielen gemaakt: Solitair wonen (Cornelis Bosflat), Gemengd wonen (Johan van Bourgondiëflat) en Samen wonen (Cornelis Croesinckflat). De indeling in woonstijlen wordt alleen gebruikt om nieuwe huurders te vinden voor woningen die leeg komen te staan. 40% van de mensen woont al in de ‘juiste’ flat. Als er iemand verhuist, plaatst Vestia in een van de flats altijd iemand terug die past bij de in die flat geldende woonstijl.

Het idee is dat zo langzaamaan de samenstelling van de bewoners van de drie flats verandert. In 2009 wordt de renovatie van de flats afgerond. De toewijzing van woningen op basis van leefstijlen loopt door tot 2011. Ten slotte renoveert Vestia in totaal ruim 100 eengezinswoningen zodra ze vrijkomen. Daarmee wil Vestia de woningen aantrekkelijker maken voor jonge gezinnen. Na de renovatie worden ze als vrije sectorwoning verhuurd.

Vergroting van het voorzieningenaanbod
Het voorzieningenaanbod op het gebied van onderwijs en zorg krijgt een forse impuls: het bestaande aanbod wordt vervangen door bredere formules.

Ten eerste maken twee basisscholen en een wijkcentrum op het centraal gelegen Rakkersveld plaats voor een Brede school. In het nieuwe gebouw krijgen zij een nieuwe plek, net als diverse welzijnsvoorzieningen. De Brede school, die corporatie De Goede Woning ontwikkelt, moet het kloppend hart van de wijk worden. In 2008 is de bouw van het complex gestart.

De Brede school biedt bovendien ruimte aan:

• een kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang
• een jongerenruimte met een buitensportveld en een sportzaal
• een jeugdgezondheidscentrum
• een mediatheek
• winkels en horeca, met onder andere een grand café met terras
• 42 jongerenwoningen en drie schoolwoningen
• 66 sociale huurwoningen, waarvan 14 eengezinswoningen en 52 startersappartementen
• een verdiept parkeerhof

Als alles volgens plan verloopt, is de Brede school in de loop van 2010 geheel opgeleverd.

In de tweede plaats is in 2007 het nieuwe woonzorgcomplex Bijdorp opgeleverd, in de wijk Driemanspolder aan de andere kant van de Dorpsstraat. Vidomes is de opdrachtgever van Bijdorp, dat het gedateerde seniorencomplex de Schoutenhoek vervangt. In de zeven gebouwen die het nieuwe complex telt, zitten onder andere 153 levensloopbestendige driekamerappartementen met zowel koopwoningen als woningen in het sociale huur-, midden- en hogere segment.

Verder is er in het woonzorgcomplex plaats voor commerciële ruimten en kantoorruimte. Zo is er een psychogeriatrische unit (geestelijke hulpverlening) met daarin vijf groepswoningen, levert ZorgRing naast intramurale ook extramurale zorg (thuiszorg) en is er een ‘gezondheidscentrum’ met drie zelfstandige huisartsen, apotheek, fysiotherapiepraktijk en maatschappelijk werk.

Het winkelaanbod blijft voorlopig ongewijzigd. Winkelcentrum Croesinckplein is in 2004 en 2005 reeds vernieuwd. De Goede Woning, sinds 2008 eigenaar van het winkelcentrum, sluit niet uit dat het in de toekomst verplaatst wordt.

Verbeterde verbindingen
Nieuwe fiets- en wandelroutes moeten meer recht doen aan de centrale ligging. Ook maakt een nieuwe centrale weg de verschillende buurten in de wijk beter bereikbaar. Naast een verbeterde inrichting van straten is er ook de nodige aandacht voor de groene ruimte. Zo wordt het gebied tussen Palenstein en het stadshart opnieuw ingericht en komt er rond de nieuwe centrale Brede school extra groen. Verder komt er meer ruimte voor waterberging. Hiervoor worden bestaande waterpartijen verbreed.

Positionering
Om een stap te zetten richting positionering van Palenstein heeft Beaumont Communicatie & Management - in opdracht van gemeente, De Goede Woning en Vidomes - eind 2008 een startbijeenkomst voorbereid en georganiseerd. De resultaten van deze startbijeenkomst vormen de basis voor de inhoudelijke koers en de organisatie van de aanpak van imagoverbetering.

Leefbaarheid

Palenstein Leeft
Vooruitlopend op de fysieke (sloop)plannen loopt het sociaal actieprogramma Palenstein Leeft!. Doel hiervan is om samen met bewoners de leefbaarheid, veiligheid en aantrekkelijkheid van de wijk te verbeteren. Achterliggend doel van het actieprogramma is ook het positief beïnvloeden van het imago van Palenstein.

Gemeente en corporaties werken samen met onder andere huurdersorganisaties, politie en eigenaar-bewoners in een werkgroep. In maart 2006 heeft de werkgroep het statuut Leefkwaliteit Palenstein (Word-document) ondertekend. In het statuut zijn de afspraken vastgelegd ten aanzien van het beheer van de openbare ruimte, de veiligheid en de leefbaarheid gedurende de vernieuwing van Palenstein. De werkgroep organiseert activiteiten gericht op onder andere ontmoeting, participatie, kunst en spelen.

Enkele voorbeelden:

• De Huiskamer van Palenstein: de bibliotheek en het opbouwwerk (MOOI) hebben deze rustige ontmoetingsruimte beschikbaar gesteld waar bewoners even kunnen bijkomen.
• Palenstein Forum: een klankbordgroep van bewoners die zich twee keer per jaar buigt over de uitvoering van de vernieuwingsplannen en de activiteiten die vanuit de werkgroep Palenstein Leeft! worden geïnitieerd.
• Dag van Palenstein: een jaarlijkse feest voor bewoners, organisaties en bedrijven in de buurt.
• Initiatievenfonds en nieuwe participatievormen: stimuleren van participatie en het ontdekken van nieuwe participatievormen in de wijk.
• Kunstprojecten: vanuit het kunstcollectief Terra Kunstprojecten wordt met kunst(uitingen) een bijdrage geleverd aan participatie en leefbaarheid in de wijk gedurende het veranderproces.

Achter de voordeur

In 'Palenstein Kanswijk' staat de achter-de-voordeur-aanpak centraal. Het telt drie richtingen: Weer Meedoen, Kansrijke Scholen en Werken aan Werk. De corporaties praten met bewoners niet alleen over de renovatie of sloop van hun woning, maar ook over onderwerpen als vereenzaming, werkloosheid, financiële zorgen en opvoedingsvragen.

Na gesprekken van de woningcorporatie met de huurder, kunnen een zogenoemde Palenstein-coach en tal van andere organisaties een steuntje in de rug bieden. Door deze preventieve aandacht en ondersteuning van bewoners willen de betrokken partijen het verplaatsen van problemen voorkomen en de bewoners een kans bieden om een trede hoger te komen op de maatschappelijke en/of psychosociale ladder.

In het document De inzet van de Palenstein-coach (word-document) is opgenomen dat de coach:

• specifiek gericht is op bewoners van Palenstein of bewoners die in Palenstein hebben gewoond en in verband met de herstructurering (tijdelijk) elders in de stad wonen.
• met name gelinkt is aan de huisbezoeken uitgevoerd door de woningbouwverening in het kader van de herstructurering van de wijk Palenstein.
• aanvullend is op andere vormen van hulpverlening die al in Zoetermeer plaatsvinden.
• gericht is op problemen die er al wel zijn maar nog binnen de perken blijven.

Financiering
De totale investering bedraagt tussen de € 200 en € 250 miljoen tot 2015. De investeringen van de corporaties zijn voor € 40 tot € 50 miljoen onrendabel. De gemeente Zoetermeer zal ongeveer een tekort van € 15 miljoen voor haar rekening nemen (o.a. investeringen in openbare ruimte, infrastructuur en de brede school).

Leerpunten / Resultaten
De vernieuwing van Palenstein is in volle gang. Eerste (renovatie)projecten zijn nagenoeg afgerond, de bouw van een Brede school is gestart, de sloop van een verouderd woonzorgcentrum is aanstaande.

Het is duidelijk geworden, dat de voortgang niet zonder slag of stoot is verlopen. Partijen worstelen met name met het gezamenlijk werken aan een overkoepelende, gedragen wijkvisie. Na het tekenen van de samenwerkingsovereenkomst heeft iedereen zich op de eigen projecten gestort, vol enthousiasme en ook met resultaat. Maar, het gevoel is ontstaan dat het overall-beeld voor de toekomst van de wijk uit zicht is geraakt.

Op de achtergrond speelt hierbij mee dat er zich wijzigingen in de marktsituatie en de financieringsmogelijkheden bij corporaties zich hebben voorgedaan, wat niet zonder gevolgen is gebleven voor het ambitieniveau bij de aanpak van de wijk. Daarnaast kampt ook de gemeente Zoetermeer met discussies over de kosten van bijvoorbeeld de herinrichting van de openbare ruimte.

Stadslab
In 2009, vier jaar na het tekenen van de samenwerkingsovereenkomst, is de behoefte ontstaan aan een kritische reflectie op de voortgang, de bereikte resultaten en de verdere weg voorwaarts. Het KEI-stadslab in april 2009 bood daarin uitkomst.

De gemeente en de drie corporaties gingen in gesprek met het KEI-stadslabpanel over de volgende drie vragen:

• Waar liggen de kansen om tot een visie te komen die recht doet aan de kansen van Palenstein en die de drie sporen kan bundelen?
• Hoe sluit deze visie aan op de identiteit van Palenstein? Oftewel: wat is het verhaal van de vernieuwde wijk, waar ligt de focus en wat laten we liggen?
• Wat betekent dit voor het proces?

Herziene visie in 2010
Het Stadslab heeft volgens de lokale partijen als breekijzer gefungeerd in de visie op de ontwikkeling van Palenstein. De uitkomsten van het Stadslab en de huidige economische situatie hebben de partijen in Zoetermeer gedwongen hun gezamenlijke visie op Palenstein te herformuleren. Begin 2010 wordt de herziene visie verwacht.

De gezamenlijke visie op de wijk wordt vervolgens ingebed in een ‘integraal programmamanagement’. Daartoe moet afstand worden genomen van de waan en hectiek van alledag.

Eigenstijl Wonen
Volgens Vestia is het met Eigenstijl Wonen niet de bedoeling om het gedrag van mensen te veranderen of om bepaalde woonstijlen uit Palenstein te weren. Maar, de corporatie is wel van mening dat het niet handig is dit soort uiteenlopende woonstijlen door elkaar te mixen. Als mensen elkaar niet goed begrijpen en zich niet in elkaar herkennen, is de kans groter dat ze onderling niet of niet handig communiceren. Vestia denkt dat dit alles weer kan lijden tot overlast, gevoel van anonimiteit, onvrede of burenruzies.

Om die reden wil de corporatie per flat een eigen woonstijl toepassen. In panelgesprekken met bewoners heeft Vestia Zoetermeer de behoefte aan fysieke aanpassingen gepeild. De verwachting was namelijk dat een leefstijl ook tot specifieke woonwensen zou leiden. De indeling van de woningen werd echter door alle groepen als goed ervaren. Wel zien bewoners graag aanpassingen aan verwarming, isolatie en keukens en mag de kwaliteit van het uitrustingsniveau omhoog. Hetzelfde geldt voor de bergingen en entrees, die bewoners graag ruimer en lichter zien.

De Gave Stad
De vernieuwing in Palenstein is een van de aanleidingen voor De Gave Stad (2001-2004), een project dat middels exposities, publicaties en educatieve activiteiten op wijkniveau de ontstaansgeschiedenis van Zoetermeer wil behouden. Meer aandacht voor architectuur en stedenbouw moet leiden tot meer begrip en waardering voor wat er gebouwd is. Het project gaat ervan uit dat ook cultuurhistorische overwegingen een rol dienen te spelen bij herstructurering.

In Palenstein is - mede doordat het proces al opgestart is - het slechts ten dele gelukt het cultuurhistorische karakter te behouden. De cultuurhistorische verkenningen moeten nu een inspiratiebron vormen voor toekomstige ingrepen in de Zoetermeerse wijken.

Volgens Marcel Keijzer (stedenbouwkundige bij de gemeente) is de aanpak van gedeelde sloop en renovatie een ‘uitgebalanceerde oplossing’: “Dit plan is het resultaat van meer dan vijf jaar overleggen. Alles is over tafel gegaan, van volledige kaalslag tot gehele renovatie”.

Keijzer benadrukt dat cultuurhistorie in de planvorming wel degelijk ter sprake is gekomen. Maar de conclusie was simpel: Palenstein is geen kwalitatief goed voorbeeld van een galerijflatwijk. “Driemanspolder en Meerzicht zij veel betere voorbeelden. […] Als straks deze wijken aan de beurt zijn, zal de cultuurhistorische discussie heel anders worden gevoerd”, aldus Keijzer.

Ondanks dat er goed over de cultuurhistorische analyses is gecommuniceerd, vindt Botine Koopmans (initiatiefnemer De Gave Stad bij de gemeente) dat de plannen toch te weinig rekening houden met de bijzondere Palensteinse structuur van ‘schermen van galerijflats, slingerend door het groen’. Koopmans: “Hoe gegrond de argumenten van Keijzer ook zijn, ik vermoed dat de cultuurhistorie in dit geval van minder belang is geworden dan financiële en bestuurlijke haalbaarheid. En dan sta je ook als ontwerper met lege handen.”

Recente ontwikkelingen
 
Juni 2010: Tweede tranche budget 40+ wijken levert Palenstein € 2 miljoen op
Palenstein ontving in juni 2010 € 2 miljoen uit de tweede tranche van het budget voor de 40+ wijken. Dit bedrag wordt besteed aan de lopende programma’s en projecten: Palenstein leeft!, Palenstein vernieuwt! en Palenstein Kanswijk.

Samen met bewoners is een programma opgesteld voor de wijk. Zo vinden bewoners het belangrijk dat er meer begeleiding komt voor jongeren, meer werk in de wijk, inburgering dicht bij huis en meer toezicht.

Deze wensen zijn ondergebracht in de volgende projecten:

• het realiseren van een bruisend Castellum Palensteyn, de nieuwe brede school in het hart van de wijk
• voor alle kinderen van Palenstein
• wijkgericht participeren/iedereen doet mee
• veiligheid in de buurt
• bewonersparticipatie nieuwe stijl
• Park Palenstein
• Palenstein in bedrijf
• sociaal management

Lees meer op Palensteinvernieuwt.nl en in het KEI-bericht (d.d. 4 juni 2010).

Geraadpleegde bronnen en leestips

• Bos, F. (2006) Eigen stijl van wonen. In: Cobouw Totaal, mei 2006. Den Haag: Cobouw.
• Deben, L. en R. van Ginkel (2002) Bouwen aan bindingen: sociale cohesie in Zoetermeer. Zoetermeer: Gemeente Zoetermeer.
• Gemeente Zoetermeer e.a. (2006) Statuut Leefkwaliteit Palenstein (Word-document). Zoetermeer: Gemeente Zoetermeer e.a., maart 2006.
• Grinsven, A.M. van (2005) Rijkdom van herstructurering (pdf-bestand). Delft: Vereniging Sociale Verhuurders Haaglanden (SVH), oktober 2005.
• Hendriks, M. (2006) Herstructurering en cultuurhistorie in new town Zoetermeer. In: Blauwe Kamer, april 2006. Wageningen: Stichting Lijn in Landschap.
• Kam, G. de en B. Needham (2003) Een hele opgave; over sociale cohesie als motief bij stedelijke herstructurering. Nijmegen: NETHUR.
• Koopmans, B. (2003) Cultuurhistorische verkenningen van de wijken in Zoetermeer. Zoetermeer: Gemeente Zoetermeer.
• Nirov (2005) Verslag Projectbezoek Zoetermeer – De Gave Stad (pdf-bestand). Den Haag: Nirov.
• The SmartAgent Company (2005) Een consumentenonderzoek, Palenstein, Zoetermeer (pdf-bestand). Leusden: The SmartAgent Company, augustus 2005.
• Website Gemeente Zoetermeer: De Gave Stad
• Website Palenstein Vernieuwt