Gemeente Zoetermeer
Looptijd project
Start: 2001
Voltooiing: 2003
Procesfase Beheer
Betrokken partijen
Gemeente Zoetermeer
Historisch Genootschap Oud Soetermeer
Gemeentearchief Zoetermeer
Stadsmuseum Zoetermeer
Zoetermeer is een bijzondere stad. Het kleine dorpje, dat midden jaren zestig circa zevenduizend inwoners telde, groeide in enkele decennia uit tot een stad met meer dan honderdduizend inwoners. Het resultaat van deze explosieve groei is een interessante, gave staalkaart van stedenbouw en architectuur. Een staalkaart die per decennium afleesbaar is. Niet voor niets wordt Zoetermeer wel het grootste openluchtmuseum van Nederlandse stedenbouw en architectuur sinds de jaren zestig genoemd.
Voor de doorsnee-Nederlander is Zoetermeer echter een kleurloze, saaie slaapstad. En ook de bewoners zelf hebben weinig bewondering voor de historische waarde. Zij zijn wel tevreden over hun woonomgeving, maar de sfeer en de identiteit laten veel te wensen over. Dit identiteitsprobleem is een probleem waar alle zogenaamde new towns mee te maken hebben. Een middel om dit ‘identiteitstekort’ te verkleinen, is het creëren van eigen iconen, zoals gebouwen, plekken en structuren. Door deze in kaart te brengen, krijgt de identiteit vorm.
De toekomstige herstructurering was de aanleiding om in Zoetermeer een project op te starten, dat inspeelt op dit verhaal over identiteit: De Gave Stad. Met het inzichtelijk maken van de ontstaansgeschiedenis en cultuurhistorische waarden van Zoetermeer hoopt men begrip en waardering te ontwikkelen voor het culturele aspect van herstructurering.
De Gave Stad is een initiatief van architectuurhistorica Botine Koopmans, werkzaam bij de gemeente Zoetermeer, en fotograaf Ton van Zeijl.
Aanpak
De Gave Stad is opgezet voor zowel de Zoetermeerse bevolking als voor de kenners. In het project is nadruk gelegd op publieksparticipatie. Om de bewoners kennis te laten maken met de cultuurhistorie van hun eigen woonomgeving is voor iedere wijk een op de wijk toegespitste tentoonstelling gemaakt. Aan de wijkexposities werden workshops gekoppeld, waar bewoners, belanghebbenden en geïnteresseerden konden discussiëren over hun wijk. Tijdens de drukbezochte overzichtstentoonstelling in het Stadsmuseum, werd een symposium georganiseerd over het fenomeen groeikern. Ook werden scholieren op diverse manieren betrokken bij het project, onder andere middels educatieve programma’s. Bovendien is een publieksvriendelijke website ontworpen, waarop iedereen tijdens de duur van het project opmerkingen kon plaatsen over de ontwikkeling van de woonwijken.
In een toegankelijk boek is de cultuurgeschiedenis van Zoetermeer wijk voor wijk beschreven en aangevuld met bewonersverhalen.
Voor de vakmensen is per wijk een uitvoerige cultuurhistorische analyse gemaakt. Thema's zijn de ontwikkeling van de wijk, de historische infrastructuur, de ruimtelijke opzet. Maar ook groen en water, architectuur en recente ontwikkelingen en bijzondere kwaliteiten komen aan bod. Deze cultuurhistorische verkenningen zijn bedoeld als inspiratiebron voor toekomstige ingrepen. Het zijn geen harde beleidsstukken, maar ze geven een overzicht van waardevolle plekken en structuren waarmee bij toekomstige plannen rekening kan worden gehouden. Niet om de objecten te beschermen, maar om de oorspronkelijke kwaliteiten van de wijk optimaal te benutten.
Het is de eerste keer dat onderzoek werd gedaan naar cultuurhistorische aspecten van groeikernen in Nederland. Het project De Gave Stad wil de kwaliteiten van de stad in het algemeen en van Zoetermeer in het bijzonder - het ontstaan, de groei, het heden - in beeld brengen en breed uitdragen. Het project is daarmee belangrijk voor verdere ontwikkeling van de stad: het stelt mensen in staat om daarin gefundeerde keuzes te maken.
Financiering
De totale projectkosten waren € 75.904. Belvedere heeft daaraan € 28.257 bijgedragen en de gemeente circa € 50.000.
Leerpunten / Resultaten
Projectbureau Belvedere organiseerde samen met het NIROV in november 2005 een excursie naar Zoetermeer. De onderstaande lessen kwamen naar voren:
- Het benoemen en functioneel inzetten van de (cultuurhistorische) dragers die de identiteit van een stad bepalen is essentieel voor de ruimtelijke en economische ontwikkeling ervan. Stevige cultuurhistorische dragers kunnen zelfs een multipliereffect hebben op andere ontwikkelingen.
- Culturele en cultuurhistorische inbreng moeten vroeg in het ontwikkelingsproces plaatsvinden, gesteund door draagvlak onder bevolking en bestuur. Dit maakt het makkelijker om de (cultuurhistorische) dragers als uitgangspunt te hanteren.
- Deze inbreng betreft een samenhangend en herkenbaar verhaal over materiële waarden (objecten, structuren) én immateriële waarden (gebeurtenissen, verhalen). De kracht zit juist vaak in de combinatie van beide waarden.
- Cultuurhistorische ontwikkelingsplannen vragen, juist in de complexe stedelijke context, om een lange termijnvisie die voldoende flexibiliteit biedt om met de dynamiek van alledag mee te bewegen.
- Goed opdrachtgeverschap bepaalt het projectsucces, maar is sterk persoonsafhankelijk.
Geraadpleegde bronnen en leestips
- Doorn, A., B. Koopmans en T. van Zeijl (2004) De Gave Stad; Zoetermeer, 40 jaar lef en ambitie in architectuur. Neede: ArtNed Publishing Support.
- Hendriks, M. (2006) Herstructurering en cultuurhistorie in new town Zoetermeer. In: Blauwe Kamer, april 2006. Wageningen: Stichting Lijn in Landschap.
- Koopmans, B. (2003) Cultuurhistorische verkenningen van de wijken in Zoetermeer. Zoetermeer: Gemeente Zoetermeer.
- Nirov (2005) Verslag Projectbezoek Zoetermeer – De Gave Stad (pdf-bestand). Den Haag: Nirov.
- Projecten: Palenstein, Zoetermeer
- Website De Gave Stad
- Website Projectbureau Belvedere: De Gave Stad
Dit project is opgenomen in het boek Tien jaar stedelijke vernieuwing in vijftig teksten en projecten.
Contactpersonen
Mw. B. Koopmans
Projectleider
