Gerben Helleman
Senior adviseur KEI

Met uitzondering van enkele gemeenten en/of enkele hoofdstukken (financiële paragrafen) zijn de meeste wijkactieplannen (in concept) gereed. In de WAP geven de gemeenten en andere betrokken partijen aan wat de belangrijkste resultaten zijn die zij de komende jaren willen realiseren, wat zij hiervoor gaan doen, met wie ze een vitale coalitie in de wijk gaan vormen en wat zij daarvoor nodig hebben. De WAP zijn er in vele verschillende soorten en maten. Sommige gemeenten hebben een strik gedaan rondom hun (onlangs vastgestelde) plannen, terwijl andere gemeenten in een paar maanden een heel nieuw beleidsdocument hebben gemaakt, veelal in (nieuwe) samenspraak met corporaties en bewoners. De WAP zijn dan ook te verschillend om ze echt met elkaar te vergelijken. Gelukkig ook maar, wijkvernieuwing is immers maatwerk. Wel is een aantal rode lijnen te destilleren als je door je oogharen naar de papierstapels kijkt (zie voor een ruwe vergelijking de tabel met wijkactieplannen).

Vijf vingers
Hoewel je soms nog wel ziet welke gemeentelijke dienst de penvoerder is geweest, vertonen de WAP een grote mate van integraliteit. Iets wat al jaren met de mond wordt beleden, maar nu toch meer dan ooit werkelijkheid lijkt te worden. Nog voordat precies bekend was hoeveel euro’s het een en ander zou opleveren, zijn een groot aantal partijen uit zowel de fysieke als sociale sector met elkaar in discussie getreden over de problemen, kansen en maatregelen. En dat is ten opzichte van veel van de al bestaande plannen een winstpunt. Dankzij Vogelaar staan de vijf vingers (wonen, leren, werken, veiligheid en integratie) nu ook daadwerkelijk overal hoog op de beleidsagenda. Er vindt afstemming plaats, partijen zoeken elkaar op, er worden coalities gesloten, maar bovenal krijgen wij de indruk dat er bij veel gemeenten een nieuwe energie is ontstaan om vooral (gezamenlijk) aan de slag te gaan. Met het VROM-raadadvies Stad en stijging in de bagagetas en een relatief nieuw gemeentebestuur (voornamelijk PvdA) lijkt de langverwachte brede aanpak van maatregelen er nu toch echt te komen. Een enorm winstpunt die de minister en haar ambtenaren in hun zak kunnen steken.
Overigens is het Rijk er daarmee nog niet. Naast de roep om meer extra financiële middelen, die uiteindelijk via de corporaties richting de wijk zullen komen, heeft een groot aantal gemeenten nog enkele andere wensen bij het Rijk neergelegd. Zo doen zij een beroep op minister Rouvoet om juist in de veertig wijken de Centra voor Jeugd en Gezin te realiseren, wordt minister Cramer meer dan eens gevraagd mee te denken over milieubeperkende maatregelen en wordt bij het ministerie van Economische Zaken de wens neergelegd om Economische kansenzones te mogen realiseren. Tevens is er op een aantal terreinen een roep om de verruiming van wet- en regelgeving.

Er zijn een paar onderwerpen in de wijkactieplannen die eruit springen en/of extra aandacht krijgen: het geloof in multifunctionele centra, de roep om gezincoaches en het soms blindstaren op maatregelen op wijkniveau. 

Multifunctionele accommodaties
In bijna ieder Wijkactieplan wordt de wens uitgesproken om een multifuctioneel centrum in de wijk te gaan bouwen. Meestal betreft het een Brede school in combinatie met een aantal andere wijkvoorzieningen. Hoewel kostenbesparing (schaalvoordelen) waarschijnlijk een grote speelt, wordt deze clustering van voorzieningen vooral gemotiveerd vanuit hun ontmoetingsfunctie: “Een nieuw hart in de wijk.” Er zijn een paar vraagtekens bij deze tendens te zetten. Zo leert de praktijk elders dat er soms teveel aandacht gaat naar het gebouw, terwijl een structurele financiering van de diensten ontbreekt. Dat gevaar is ook nu aanwezig. In de analyse gaat het, gechargeerd, vaak over onderwijsachterstand en schooluitval, terwijl het in de oplossingensfeer over een nieuw schoolgebouw gaat.
Daarnaast is het de vraag of deze concentratie van voorzieningen de zo graag gewilde levendigheid en ontmoeting bevordert. Critici bevelen juist aan om verschillende functies en voorzieningen over de stad(swijk) te verspreiden. De gedachtegang daarbij is dat mensen daardoor meer routes afleggen, waardoor hun leefwereld wordt vergroot en ook de kans op (spontane) ontmoeting wordt vergroot.
Maar wat misschien nog wel van groter belang is, is dat veel van de genoemde centra zich willen gaan richten op achterstandsproblematiek. Het zouden echter voorzieningen moeten worden met grote kwaliteit en uitstraling voor een breed publiek. Dus naast de wijkagent, de jongerenwerker, de GGD, het zorgloket en/of het taalonderwijs zou het ook moeten gaan om bijvoorbeeld een theater, kunst, bibliotheek en/of restaurant. Positief voorbeeld zijn de ideeën voor het Urban Centre in Den Haag Zuidwest. Hoewel het beperkt is tot een bepaalde doelgroep (12 tot 21-jarigen) gaat men bij dit project uit van de belevingswereld van jongeren zonder daar meteen een opvoedkundig stempel op te plakken. In hun eigen woorden: “Geen jongerencentrum zoals we dat kennen uit het welzijnswerk, maar een plek voor jongeren die activiteiten willen op het gebied van urban sports (skate, panna, basketbal), urban arts (film, muziek, theater) en urban lifestyle (mode, uitgaan, horeca, gaming).”
Zie voor meer informatie over voorzieningenclusters de vraag & antwoord over multifunctionele accomodaties.

Achter de voordeur
Het woord dat je het meest tegenkomt in de wijkactieplannen is ‘coach’. Coaching van ondernemers, van jeugd, maar vooral van probleemgezinnen. Volgens de wijkactieplannen worden de komende jaren de multi-problemen van achter de voordeur groots aangepakt via zogenaamde actieteams, wijkcoaches, frontlijnteams, gezincoaches of andere hulpverleningsystemen. Dit als antwoord op een veelgenoemd knelpunt dat er een versnippering is opgetreden in de hulp, dienstverlening en strafuitvoering. Partijen blijken langs elkaar heen te werken, zo beschrijven meerdere gemeenten. De integrale coach moet met zijn reguliere huisbezoek er voor zorgen dat er nog maar één aanspreekpunt en één verantwoordelijke is. Hoewel dit soort instrumenten zijn aan te prijzen lijkt soms door de paternalistische houding het gevaar te ontstaan dat iedereen moet worden doorgelicht. Het instrument lijkt daarom soms iets teveel het doel te worden, in plaats van het middel.  

Schakelen met schalen
Het heeft uiteraard te maken met de opgave die voor lag, maar in weinig wijkactieplannen wordt aandacht besteed aan de context waarbinnen de wijk valt. Zowel wat betreft schaalniveau’s (wijk-stad-regio) als wat betreft stedelijke beleidstrajecten. De vraag kan worden gesteld of er niet te vaak wordt gegrepen naar nieuwe maatregelen op wijkniveau, terwijl er voor een groot deel van de onderwerpen al een heel stedelijk beleidscircus bestaat. Zeker voor zaken als werkgelegenheid en scholing moeten de ontwikkelingen van buiten de wijk niet uit het oog worden verloren. Mede omdat hier meer oplossingsmogelijkheden liggen dan in de wijk. Dat geldt ook voor integratie. Reden misschien waarom het thema maar mondjesmaat is opgepakt in de wijkactieplannen. Wat aan de andere kant wel weer opvallend is, omdat vooral de grotere gemeenten met soms iets teveel hosannastemming schrijven over het multiculturele karakter van hun wijken, terwijl er toch ook genoeg spanningen zijn tussen de verschillende leefstijlen (bijvoorbeeld etnische ondernemers onderling).

Een stap vooruit
Ondanks deze kanttekeningen spreken de wijkactieplannen enthousiasme en energie uit om de komende jaren een groot aantal problemen én kansen op te pakken. Dit komt onder andere tot uiting in een aantal inspirerende initiatieven, zoals festivals, klussendiensten, weekmarkten en economische kansenzones. Daarnaast komt het koepelthema ‘Sport, bewegen en gezondheid’ vaak op een positieve manier voorbij. Leidend tot enkele interessante coalities met onder andere voetbalverenigingen als FC Twente en Vitesse.

Deze informatie is te raadplegen via www.kei-centrum.nl/wijkactieplannen. Overname is toegestaan, mits de juiste bronvermelding (KEI kenniscentrum stedelijke vernieuwing, incl. bovenstaand webadres). Tevens is een overzicht van de wijkactieplannen (incl. opvallende zaken) en wijkbeschrijvingen beschikbaar.
Meer informatie over de 40 wijken is te vinden in het gelijknamige dossier: www.kei-centrum.nl/40wijken.